تۆڵەی ئیلاهی سوننەتێكە لەم گەردوونەدا
ژیانی ئەم دونیایە هەرگیز لەسەر تۆڵە وسزای ڕاستەوخۆی الله عزوجل دژ بە تاوانی تاوانباران بونیات نەنراوە، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی دەستی چاكەكار وخراپەكار لە گۆڕەپانی ئەم دونیایەیەدا ئازاد كراوە وڕۆژێكی یەكلاكەرەوە و پڕ لە دادگەری بۆ ستەمكاران وستەملێكراوان، بۆ چاكەكاران و خراپەكاران، بۆ سزا وپاداشت دیاری كراوە كە ئەویش ڕۆژی قیامەتە.
(استدراج)یش سوننەتێكی ئیلاهییە جاری وا هەیە مرۆڤەكان دەرك بە ڕەهەندەكانی ناكەن و لە حیكمەتەكانی تێناگەن، الله تعالی بوار بە زاڵم و خراپەكار و فاسیدەكان دەدات بەڵكو بیربكەنەوە و دەست لە زوڵم و خراپە وفەسادەكانیان هەڵبگرن وبگەڕێنەوە سەر ڕێگای ڕاست، بەڵام كاتێك لەسەر كردەوەكانیان هەر بەردەوام دەبن و وا گومان دەبەن بۆیان دەچێتە سەر، الله تعالی لەناكاو ڕایاندەوستێنێت وسنوورێك بۆ زوڵم و فەساد و خراپەو چەواشەكارییەكانیان دادەنێت وپشتیان دەشكێنێت.
خراپەكاران كاتێك هۆكارە مادییەكانی پشت قایمی لەم دونیا دەستەبەر دەكەن، لە هەبوونی پارە وماڵی دونیا و وەجاهەتی دروستكراو وخەڵكی زۆر بە دەوریاندا و دەستەبەركردنی هێز و پشتگیری دەسەڵاتداران، هەست دەكەن دۆخەكە بۆ هەتا هەتایی لەبارە بۆ ستەم وخراپەكانیان، بێ ئاگا لەوەی تۆڵەی الله عزوجل مەرج نییە لە هەموو حاڵەتەكاندا بەڕەهایی بۆ ڕۆژی قیامەت دوابخرێت، بەڵكو لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی هەر لەم دونیاو لە دوای تاقیكردنەوەی سوننەتی (استدراج) ودەرنەچوونی كەسەكان لەو تاقیكردنەوە سزای سەختی بە ئێشوئازاری مادی ومەعنەوییان بۆ پێشدەخرێت.
سوننەتێكی تری تۆلەسەندنی الله عزوجل لە خراپەكاران ئەوەیە سزا هەمیشە لە جۆری تاوانەكە دەبێت: (الجزاء من جنس العمل) ئەگەر تاوانەكە كوشتن بێت سزاكە كوشتن دەبێت، ئەگەر زەوتكردنی ماڵ وموڵكی خەڵكی بێت یان هەر جۆرە دەست درێژییەكی تر بێت بە هەمان ئەو بابەتە بە سزای خۆی دەگات.
لە چڵەپۆپەی هەست كردنی زاڵم و فاسیدەكان بە ئاسایش و ئاسوودەیی، لەو كاتەی كە هەست دەكەن هەموو شتیك تەواو لەبارە وبەڕێكی و بەدڵی ئەوان بەرێوەدەچێت، لەو كاتەدا سزای الله تعالی بەسەریاندا دادەبەزێت وهەموو شتێكیان لێ تێكدەچێت: ﴿حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ﴾ الأنعام:44،
ئینتیقامی الله تعالی لە خراپەكاران و زاڵمان شێوازی گەلێك زۆرە:
- هەندێ جار لە ئەوپەڕی دەسەڵات و توانایاندا دەسەڵاتیان لێ وەردەگرێتەوە ولاواز وبێ دەسەڵاتیان دەكات.
- هەندێ جار بەوە دەبێت هە تكی نهێنی خراپەكاران دەكات و پەردە لەسەر سنووربەزاندن و تاوانەكانیان هەڵدەماڵێت دوای ئەوەی وایان دەزانی هەمیشە كارە خراپەكانیان بەشاراوەیی دەمێنێتەوە.
- هەندێ جاریش بە ئازاری دەروونی و بێ بەش بوونی تاوانباران وخراپەكاران لە ئاسوودەیی دڵ ودەروون وبەسەربردنی كاتەكانیان وەكو ئەوەی لە دۆزەخدابن ڕوو دەدات، بێ ئەوەی دەسەڵاتیشیان لێ وەربگرێتەوە یان تاوانەكانیان ئاشكرا بكات و پەردە لەسەر نهێنییەكانیان هەڵماڵێت، دۆزەخێكیان لەناو دەروونی خۆیاندا بۆدرووست دەكات .
كورتەی ئەم بابەتە:
تۆڵەی ئیلاهی تەنها بیرۆكەیەكی غەیبی نییە خەڵكی نەتوانن لە ژیانی ئەم دونیایەدا بیبینن وهەستی پێ بكەن، بەڵكو بابەتێكی حەتمییە و زوو یان درەنگ دەبێت ڕوو بدات، تۆڵەیەكە لەگەڵ تینوێتی و پەرۆشی مرۆڤەكان بۆ بەرقەرار بوونی دادگەری ڕەهای الله تعالی یەكدەگریتەوە.
كاتێكیش وادەی دیاریكراوی تۆلەی الله تعالی دێت، ئیتر قەڵا قایمەكانی زاڵمان لە چركەساتێكدا دەڕۆخێن و لەناو دەچن، وەكو ئەوەی هەر نەبووبن، نهێنی خراپەكاران و بازرگانانی دین و هەمووجۆرە فاسیدەكانی تر پەردەیان لەسەرهەڵدەماڵرێت، دەركەوتنی زاڵم و فاسید و خراپەكارانیش لەسەر حەقیقەتیان وگەیشتنیان بە سزای شاییستەی خۆیان، بۆخۆی دەبێتە بەڵگەیەك لەسەر تواناو دەسەڵات و دادگەری الله كە ئەگەرچی بۆ ماویەك مۆڵەتیان بدات، بەڵام دواجار لەم دونیا بێت یان لە ڕۆژی دوایی: هەمەموو نەیارانی دینی ئیسلام وئەوانەش بەدرۆ بە ئیسلامەوە وەكو طفیلیات دەلەوەڕن، بە هەموو جۆرە زۆرو جیاوازەكانیانەوە، دەبێت بەسزای شاییستەی خۆیان بگەن.
سوننەتەكانی منداڵی تازە لە دایكبوو
منداڵ كوڕ بێت یان كچ نیعمەتی الله یە و شایانی ئەوەیە سوپاسگومزاری الله ی لەسەر بكرێت، دەربڕینی هەر جۆرە بێزاری وخەمێك بەلەدایكبوونی كچ یش ئەوە عادەتێكی جاهیلییە، الله تعالی لە قورئاندا زەمی كردووە وپێویستە موسوڵمان خۆی لێی بەدوور بگرێت.
لێرەدا سەبارەت بەو سوننەتانەی جێگیر بوون و ئەوانەش كە جێگیر نەبوون لە مەسەلەی لەدایكبوونی منداڵ، بە كورتی و بەبەڵگەی كیتاب و سوننەت و لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا باسیان دەكەم:
1- سەرەتا پێویستە باوكان و دایكان سوپاسی الله تعالی بكەن لەسەر نیعمەتی ئەو منداڵەی كە پێیانی بەخشیوە، هەروەها لە الله تعالی بپارێێنەوە ئەو منداڵەیان بپارێزێت و بیخاتە سەر ڕێگای ڕاستی ئیسلام، بەڵگەی ئەمەش لە قورئان و لە سوننەتیشدا هاتووە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ئەو كارەی بۆ حەسەن و حوسەینی كچەزای كردووە و فەرموویەتی باوكمان ئیبراهیم علیه السلام ئەو كارەی بۆ إسماعیل و إسحاق ی كوڕی كردووە : (كانَ النَّبيُّ صلَّى اللَّهُ عليهِ وسلَّمَ يعوِّذُ الحسنَ، والحُسَيْنَ، يقولُ: أَعوذ بِكَلماتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، من كلِّ شيطانٍ وَهامَّةٍ، ومن كلِّ عينٍ لامَّةٍ، قالَ: وَكانَ أبونا إبراهيمُ يعوِّذُ بِها إسماعيلَ، وإسحاقَ أو قالَ: إسماعيلَ، ويعقوبَ) البخاري (3371)، وابن ماجه (3525)،
2- التحنیك: تەحنیك مەبەست لەوەیە بەشیرینییەكی كەم وەكو خورما نەرم بكرێتەوە یا هەنگوین، دەمی منداڵەكە شیرین بكرێت، ئەم كارە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ منداڵی هەندێك لە هاوەڵان كردوویەتی، وەكو ئەبو موسای ئەشعەری دەگێڕێتەوە الله لێی ڕازی بێت فەرموویەتی: (وُلِدَ لي غُلامٌ فأتَيتُ به النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم فسَمَّاه إبراهيمَ، وحَنَّكَه بتَمرةٍ) البخاري (5467)، ومسلم (2145). واتە: ئەمشەو منداڵێكمان بوو، بردمە لای رسول الله صلی الله علیه و سلم وئەویش ناوینا إبراهیم و دەمی بەكەمێك خورما شیرین كرد.
تێبینی: هیچ كەسێك لەگەڵ رسول الله بەراورد ناكرێت و ئەو تەحنیكەی كە بۆ نموونە كەسێك خورمایەك بجوێت و دواتر كەمێكی بكاتە دەمی كۆرپەكەوە ئەوە تایبەت بووە بە رسول الله صلی الله علیه و سلم، مەبەست لەوە نییە وكەس نابێت وا تێبگات زاناو پیاوچاكێك خورماكە بجوێت و كەمێكی بكاتە دەمی منداڵەكەوە بەڵكو سوننەتەكە ئەوەیە هەركەسێك لە دەوروبەری ئەو منداڵە كارەكە بكەن ومەبەستەكە شیرینییەكەیە نەك كەسەكە.
3- ناونانی منداڵەكە بە ناوێكی جوان و شیاو: سوننەت وایە كە منداڵەكە لەدایك بوو، ناوێكی جوان و شیاوی لێ بنرێت كە منداڵەكە هەڵگری واتاكەی بێت، یان ئەو ناوە هاندەری بێت بەرەو چاكە و چاكەكاری، مەرجیش نییە ڕۆژی حەوتەم بێت چونكە ئەو فەرموودەی ڕۆژی حەوتەم بۆ ناونان دیاری دەكات صحیح نییە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ أحبَّ أسمائِكم إلى اللهِ عبدُ اللهِ وعبدُ الرحمنِ) مسلم (2132). مادام ناوی عبدالله و عبدالرحمن یش لەلای الله تعالی ناوێكی باش بن، كەواتە هەموو ناوێكی تر هەمان واتا بگەیەنێت هەر باش و جوانن، وەكو هەموو ناوەكانی الله عزوجل كە جێگیر بووبێت ناوی الله بن و وشەی (عبد) ی بخرێتە پێش و هەندێكیان بە بێ (عبد)یشی هەر درووستە.
هەروەها ناوی پێغەمبەران و هاوەڵان و ناوە قورئانییەكان و ناوی خێزانەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و هەروەها ناوی زانا گەورەكان وموجاهیدان و هەموو ئەوانەی خزمەتیان بەدینی ئیسلام كردووە كارێكی باشە لەمنداڵ بنرێت بۆ ئەوەی شوێنپێیان هەڵبگرێت، یان هەرناوێكی ڕێك وپێك وشیاو كە واتاكەی ڕایت بێت و ڕوون بێت و سەیروسەمەرە ونامۆ نەبێت و منداڵەكە لە هەموو قۆناغەكانی تەمەنیدا بەشانازییەوە بتوانێت هەڵیبگرێت.
4- العقیقة: عەقیقة بەكوردی پێی ەوترێت گوێزەبانە یان حەوتم كە بەلای زۆرێك لە زانایانەوە سوننەتە و وەكو سوپاسگوزاری الله تعالی لەسەر نیعمەتی ئەو بەخشینی ئەو منداڵە ئەنجام دەدرێت، لە ڕۆژی حەوتەمی لە دایكبوونی منداڵەكەدا ئاژەڵێك سەرببڕدرێت .
سوننەت وایە ئەگەر منداڵەكە كوڕ بوو دوو مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، یەك مەڕیش هەر درووستە، ئەگەر كچیش بوو یەك مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، ئاژەڵەكانیش مەرج نییە هەر مەڕ بن بەڵكو هەموو ئەو ئاژەڵانەی بۆ قوربانی دەبن بۆ عەقیقەش هەر درووستن.
گوێزەبانە كۆمەڵێك زۆر فەرموودەی لەسەر هاتووە بەڵام هەمووی صحیح نییە وهەندێك لە فەرمودەكان قسە لەسەر سەنەدەكانیان هەیە و كۆمەڵێك زانای گەورەش گوێزەبانەیان بە سوننەت نەزانیوە، بەڵام زۆربەی زانایانی لەسەر ئەوەن كە سوننەتە.
5 - تاشینی سەری منداڵەكە و بەخشینی زیو بە كێشی تووكی سەری: سەبارەت بەم مەسەلە زانایان فەرموودەكانیان بە ضعیف داناوە و هیچ فەرموودەیەكی صحیح نەهاتووە پشتی پێ ببەسترێت، بۆیە كەس پیویست ناكات ئەو كارە بكات، بەتایبەتیش كە سەری منداڵ لە كاتی كۆرپەییدا زۆر ناسكە و بۆی هەیە بریندا ببێت، لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە سوننەت نییە بۆیە پێویست ناكات ئەنجام بدرێت.
6- بانگدان بەگوێی ڕاستی منداڵەكە و قامەت كردن بە گوێی چەپیدا: ئەمەش بەهەمان شێوە هیچ بەڵگەیەكی صحیح ی لە سوننەتدا لەسەر نەهاتووە، ئەوەی كە هەیە هیچی بە سەنەدێكی صحیح جێگیر نەبووە، بۆیە ئەهلی عیلم لەوانەی بە تحیقیق و وردبوونەوە ناسراون فەرموویانە نە بانگدان و نە قامەت كردن بۆ مناڵی تازە لە دایكبوو سوننەت نین.
7- الختان: خەتەنە كردنی منداڵی كوڕ بە كۆدەنگی زانایان لەسەر بنەمای ئەو بەڵگانەی لە سوننەتدا هاتوون بە سوننەت دانراوە وكارێكی پێویستە، لە هەركاتێكی گونجاودا لە ڕووی تەندروستییەوە بۆ منداڵەكە سەلامەت بێت ئەنجام دەدرێت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی بوخاری و موسلیمدا هاتووە فەرموویەتی: " خمس من الفطرة الختان والاستحداد ونتف الإبط وتقليم الأظفار وقص الشارب " . رواه البخاري ( 5550 ) ومسلم ( 257 ).
ئیرهیی له پێكهاتهی مرۆڤهكاندایه..بهڵام!
به شێوهیهكی گشتی حهسوودی یهكێكه له خراپترین ئهو نهخۆشیانهی تووشی دڵ و دهروون ودینی مرۆڤهكان دهبێت، ئهگهر به بهربهستی ئایینیش بهری نهگیردرێت قورسە بە هیچ بەربەستێكی تر ڕێگەی لێ بگیرێت و دواجاریش سهر له ههموو خراپه و تاوانێكهوه دهردهكات.
هاوكات ڕاستیهكی حاشا ههڵنهگره، جگه له پێغهمبهر صلی الله علیه وسلم ههموو كهسێك بهشێكی - ئەگەر كەمیش بێت - له ئێرهیی و حهسوودی تێدا هەیە، چونكه ئهو سیفهته له بنچینەوە لە سروشت و فیترهتی مرۆڤهكاندایه، یەكەمین تاوانیش لە ئاسماندا سەرپێچی فەرمانی الله ی پێ كرا تاوانی ئیبلیس بوو كاتێك حەسوودی بە ئادەم برد و وتی: ﴿ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ) الأعراف، الآية 12.
لەسەر زەویشدا یەكەمین تاوان ئەنجامدرا هەر حەسوودی بوو، لە نێوان كوڕەكانی ئادەم علیه السلام، كاتێك هابیل بەرایەكەی خۆی وت: ( لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ) المائدة:27. زاهیری قورئانیش دەروونەكانی بە چروكی و بە حەسوودی وەسف كردووە لە كاتێك الله عزوجل فەرموویەتی: ﴿وَأُحْضِرَتِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ﴾ النساء: 128.
لەوانەیە هەر لەسەر ئەم بەڵگانەش بێت شیخ الإسلام ابن تیمیة بە ڕەحمەت لە مجموع الفتاوی فەرموویەتی: (ما خلا جسد من حسد، ولكن اللئيم يبديه، والكريم يخفيه) واتە هیچ كەسێك نییە بەدەر بێت بەشێك لە حەسوودی، بەڵام ئیتر ئەوەیە كەسی خراپەكار دەریدەبڕێت و چاكەكاریش دەیشارێتەوە.
كاتێك خزمێكت یان دراوسێ و هاوڕێیهكت - بگره له ههندێ حاڵهتی دەگمەندا برایهكیشت - له بوارێكدا پێشت دهكهوێت و له تۆ زیرەكتر و باشتر دەبێت، لەوانەیە له ناختهوه ئەگەر پێیشت ناخۆش نەبێت ئاواتەخواز بیت لەو دەستكەوتەیدا تۆ لە شوێنی ئەو بیت. مرۆڤ لهسهر خودی ئهو ههسته وهكو ههستێكی پهتی گوناهبار نهبیت، بەتایبەتی ئەگەر (غبطة) بێت ئەوەیان هەر درووستە كە ئاواتەخوازیت تۆیش لەو تایبەتمەندییە باشەت هەبێت بێ ئەوەی حەز بكەیت لەسەر ئەو كەسە لابچێت، جا وەكو هەستە خراپەكە چونكه كەسەكە به دهستی خۆی نییه و بەسروشتی خێری خۆی له خێری كهسانی تر - با نزیكیش بن - زیاتر مهبهسته، بۆیە بە خودی هەستەكە تاوانبار نابێت.
ئهوهی كه جیاوازییهكی تێدا ههبێت و ئهمەی باسمان كرد نەیگرێتەوە و وەكو (استثناء) بێت، باوك ودایكە، ئەوان هەرگیز حەسودی بەمنداڵی خۆیان نابەن، بەڵكو ههمیشه نهك تهنها به هەموو سهركهوتنێكیان دڵخۆشهن، ئاواتیان ئەوەیە لە خۆیشیان باشتر بن، چونكە لە بنچسنەوە ئەوان بەپارچەیەك لە خۆیان دەزانن.
أحمد شوقي كاتێك وەسفی میهرەبانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم دەكات بە ئوممەتەكەی لە قەسیدە بەناوبانگەكەی الهمزیة دا، میهرەبانییەكەی بە میهرەبانی دایك و باوك دەچوێنیت و دەڵێت:
.(وَإِذا رَحِمتَ فَأَنتَ أُمٌّ أَو أَبٌ **** هَذانِ في الدُنيا هُما الرُحَماءُ) واتە كاتێك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنێت، هەروەكو باوك و دایك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنیت، چونكە لە دونیادا میهرەبان و بەبەزەیی ڕاستەقینە ئەو دوانەن.
له حهسهنی بهسری دهگێڕنهوه - بهڕهحمهت بێت - كه فهرموویهتی: (لیس من ولد آدم إلا وخلق معه الحسد) واته: ههموو ئادهمیزادێك ئیرهیی لهگهڵدا درووست كراوه. ههندێ فهرموودهش لهم بارهوه دهگێڕنهوه به پێی دوورونزیكی له ئهسڵی بابهتهكه سهنهدهكانیان له نێوان سهحیح و حهسهن و لاوازدایه، لهوانهشهوه دهردهكهوێت كه ههموو مرۆڤهكان پشكێكیان له ئێرهیی تێدایه و بڕێك له حهسوودی له ناخیاندا بوونی ههیه، جگه له پێغهمبهر نهبێت صلی الله علیه وسلم دڵی له ئێرهیی پاك كراوهتهوه وهكو ئامادهكارییهك بۆ ههڵگرتنی پهیامی الله بۆ مرۆڤایهتی.
شایانی باسه ئهو ئیرهییه لهو سنوورهی باسمان كرد تهنها له سنووری كهسانی ئاسایی و سادهدا نییه، بهڵكو كهسانی پایهدارو خاوهن چاكهیش له قۆناغ و بازنهیهكدا تووشی دهبن، وهكو دایكمان عائیشه الله لێی ڕازی بێت فهرموویهتی ههستم به ئێرهیی كردووه بهرانبهر خهدیجه ڕهزای الله ی لێبێت به هۆی ستایشهكانی پێغهمبهر صلی الله علیه و سلم بۆ ئهو، له كاتێكدا خاتوو خەدیجە الله لێی ڕازی بێت له ژیانیشدا نهمابوو.
بە كورتی: ئهگهر ئهو ههستكردنه به ئیرهیی وا لە كەسەكە نهكات ستهم یان غهیبهت یان ههر سنوور بهزاندنێكی شهرعی ئهنجام بدات ومهسهلهكه تهنها ههستێك بێت له ناخیدا بوونی ههبێت، لهسهری گوناهبار نابێت وئاساییه و دهتوانی لهبهرانبهردا دوعای خێر بۆ ئهو كهسه بكات و ڕووبهڕووی ئهو ههسته خراپە پهتییه ببێتهوه به نزای چاكه به شێوهیهكی كردهیی و به هێزی خێرو چاكهی ناخی كاریگهری ههستی خراپهی بهشهكهی تری ناخی له ناوبدات.
واجبە هەموو موسوڵمانێك بیانزانێت وكاریان پێ بكات
يەكەم: الله تعالی درووستی كردووە وڕزق و ڕۆزیتی داوە و هەروا بەبێ بەرنامە لەم ژیانەدا بەجێی نەهێشتوویت خۆت چیت پێ باش بێت ئەوە بكەیت، بەڵكو پێغەمبەرێكی بۆ ڕەوانە كردوویت، هەركێ گوێڕایەڵی ببێت وبەحوكم وشەریعەتەكەی ئەو ڕازی بێت دەچێتە بەهەشت و هەركێ لە فەرمان و شەرعەكەی لابدات و یاخی ببێت دەچێتە دۆزەخ.
دووەم: الله تعالی بەهیچ شێوەیەك ڕازی نابێت لە عیبادەت كردنیدا شەریكی بۆ قەرار بدرێت، ئیتر ئەو شەریكە با پێغەمبەرێكی ڕەوانەكراو یان مەلائیكەتێكی پایەداریش بێت.
سێیەم : هەركێ تەوحیدی بۆ رب العالمین ئەنجامدا و گوێڕایەڵی بۆ رسول الله صلی الله علیه و سلم ڕاگەیاند، ئیتر بۆی نییە مەیل وخۆشەویستی بۆ دوژمنانی الله و پیغەمبەرەكەی هەبێت، ئەگەر ئەو نەیارانە نزیكترین كەسیش بن لەخۆیەوە،
پێناسەیەك بۆ كتێبی (التسعینیة)
(التسعینیة) كتێبێكی بواری عەقیدە و بیروباوەڕە، یەكێكە لە گرنگترین و وردترین كتێبەكانی شیخ الإسلام ابن تیمیة بە ڕەحمەت بێت، لە بواری ناووسیفەتەكانی الله عزوجل بەگشتی و بە دیاریكراویش لە بواری سیفەتی (كلام) نووسیوێتی و هەر هەمووی بەرپەرچدانەوەیە بۆ ئەشاعیرە، بەڵام ڕێڕەوی نووسینەكە وایخواستووە لەگەڵ ئەشاعیرەدا بەرپەرچی موعتەزیلە و جەهمییەكانیش بداتەوە بەو ئیعتیبارەی كە ئەم سێ كۆمەڵە لە مەسەلەی ڕەتكرنەوەی حەقیقەتی كەلامی الله عزوجل و تەئویل كردنیان بۆ سیفاتەكان هاوبەشن.
هۆكاری ناونانی كتێبەكە بە (التسعینیة) ئەوەیە ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت لە نەوەد ڕووەوە ڕەددی ئەشاعیرەی لە مەسەلەی بیدعەی كەلامی نەفسی داوەتەوە ویەك بەیەك گومانی ئەوان و ماتوردیە و موعتەزیلە و جەهمییەكانی بە بەڵگەی قورئان و سوننەت و بەئەقوالی سەلەف پوچەڵ كردووەتەوە.
ئامانجی بنچینەیی وجەوهەری كتێبەكەی ابن تیمیة ئەوەیە بیسەلمێنێت كەلامی الله تعالی نە مەخلوقە و نە قسەیەكی دەروونییە وەكو ئەشاعیرە دەڵێن، بەڵكو كەلامێكە بە پیت و بە دەنگە و پەیوەندی بە مەشیئەت و ویستی ئیلاهی خۆیەوە هەیە.
گرنگی كتێبەكە لەوەدایە ابن تیمیة ڕەددەكانی بۆ ئەوان بەشێوەیەكی گشتی لەسەر ئایەتەكانی قورئان و فەرموودەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و وتەكانی سەلەف لەو بارەوە دامەزراندووە، هەر بۆیە كتێبەكەی بەڕاست و درووستی لەم بوارە گرنگەدا دەربڕین لە بیروباوەڕی سەلەف دەكات .
كتێبی (التسعینیة) لەئاستێكی زانستی زۆر بەرزدا نووسراوە، بۆیە زیاتر كتێبی ئەهلی عیلم و فێرخوازانی زانستی شەرعی ئاستی پێشكەوتووە نەك سەرەتایی، هەرەها لەبەر ئەوەش كە ئەم كتێبە لە نێو كتێبەكانی ڕەدد وبەرپەرچدانەوەی تاقمەكاندا پۆلێن دەكرێت، جیاوازە لە هەندێ كتێبەكانی ابن تیمیة هەمان بابەت كە دەكرێت هەموو فێرخوازێكی زانست لێی سوودمەند بێت وەكو (العقیدة الواسطیة) و (الفتوی الحمویة) بۆ نموونە،
ئەم كتێبە نموونەیەكی زانستی ناوازەیە لە كتێبەكانی شیخ الإسلام لە كۆكردنەوە لە نێوان ڕەددانەوەی نەیارەكانی ئەهلی سوننەت بەبەڵگەی عەقڵی هاوشان لەگەڵ بەڵگەی نەقڵیدا ، بۆ نموونە: كاتێك ڕەددی یەكێك لە گومانەكانی ئەشاعیرە دەربارەی كەلامی نەفسی دەداتەوە وەكو ئەوەی ابن فورك كە دەڵێت سیفەتی كەلام یەك سیفەتی قەدیمە وئەزەلییە و نەدابەش دەبێت ونە گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ابن تیمیة بەوە دەزانێت ئەو قسەی ابن فورك وئەشاعیرەكان ڕەنگدانەوەو كاریگەری فەلسەفەی ئەرستۆیە لە عەقیدەیاندا كە پێشتر باسمان كردووە.
ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت ابن فورك وابەستە دەكات بە هێنانەوەی بەڵگە لەسەر ئەم قسە ناكۆكەی لەگەڵ عەقیدەی سەلەفدا، واتە پێش ئەوەی بەبەڵگەی شەرعی بەرپەرچی بداتەوە داوای بەڵگەو سەرچاوەی ئەو قسەی لێ دەكات لە كوێوە هێناوێتی، چونكە ابن تیمیة دەزانێت لە بنچینەوە ئەوە قسەی ئەرستۆ و فەلاسیفەی یۆنانە، دەڵێ لەسەر ئەو ڕێڕەوە فەلسەفییەی خۆتان بیسەلمێنە كە كلامی الله قەدیمە ویەك شتە و بەش بەشكردن قبوڵ ناكات و پەیوەندی بە سیفەتی ئیرادەوە نییە، ابن تیمیة سەرەتا بەم وابەستەكردنەی بۆ بەرانبەر گومانەكەی پوچەڵ دەكاتەوە بەوەی ئەو بیروباوەڕەی لەسەر كۆمەڵێك گریمانەی مەنتیقی وفەلسەفی بێ بەڵگە و ناكۆك لەگەڵ عەقیدەی سەلەفدا دامەزراندووە، بەدوای ئەوەدا بەبەڵگەی قورئان و سوننەت و قسەی زانایانی سەلەف ڕەددی ئەداتەوە.
.ئەم كتێبە كە یەكێكە لەناوازەترین كتێبەكانی عەقیدە لە درێژایی مێژووی ئیسلامدا، لە تێزێكی دوكتۆرا و لەسێ بەرگدا لەلایەن د.محمد بن إبراهیم العجلان تەحقیق كراوە و خزمەتێكی باشی كتێبەكەی كردووە و هەر لە پێشەكییەكەیدا هەندێ زانیاری گرنگی دەربارەی كتێبەكە باس كردووە لێرەدا پوختەكەیتان بۆ دەخەمەڕوو:
1- شیخ الإسلام ئەم كتێبەی لەبەرپەرچدانەوەی عەقیدەی ئەشاعیرە و كوللابییە وهاوئاوازەكانیاندا بەتایبەتی نووسیوە، ڕێبازێكی زانستی گرتووەتەبەر بە پشت بەستن بە شیكردنەوەی شەرعی و هاوكات بایەخدان بەبەڵگەی نەقڵی ودەمكوتكردنی نەیارانی ئەهلی سوننەت بەهەمان ئەو چەكانەی ئەوان بەكاریان هێناوە، بۆیە كتێبی (التسعینیة) بەیەكێك لە گرنگترین سەرچاوەكانی عەقیدە ئەهلی سوننەت دادەنرێت.
2- ابن تیمیة بەڕەحمەت بێت ئەم كتێبەی لە كاتێكی سەخت و ناخۆشدا نووسیوە كە لە زیندانی ئەشاعیرەكاندا بووە و داوای لێكراوە لە بیروباوەڕەكانی پاشگەزبێتەوە، بەدیاری كراویش بەنووسراو لە زیندانەكەیدا داوایان لێ دەكرد ئەمانەی لەم كتێبەیدا باسی كردووە باسی نەكات، بەڵام ابن تیمیة وەكو نموونەیەكی خۆڕاگری ئارامگرتنی بەرانبەر ئەو ستەمەی ئەشاعیرەكان لەویان دەكرد ئەم كتێبەو دەیان كتێب و سەدان فەتوای گرنگی لێ بەرهەم هات.
3- ئەم كتێبە باسی مەسەلەیەكی یەكجار گرنگ دەكات ئەویش كەلامی الله یە وبەرپەرچی تانەدەرەكان دەداتەوە، هەروەها ڕەددی مەسەلەی خەلقی قورئان و كەلامی نەفسی و ئەو گومانانەی ئەشاعیرەو ماتوریدییە و كوللابییەكان لەو بارەوە دەداتەوە.
4- بایەخ وگرنگی ئەم كتێبە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە دەربڕین لە عەقیدەی ئەهلی سوننەت و جەماعەت دەكات ودەكرێت بەیەكێك لەسەرچاوەكانی عەقیدەی سەلەف دابنرێت، بیروباوەڕەكانی ناو ئەم كتێبە دەربڕینە لە واتاكانی قورئان و سوننەت و وتەی سەلەف، هەروەها لەگەڵ ڕەددانەوەی مەسەلەی (خلق القران) و (الكلام النفسي) چەندین بیدعەو گومانی تری فیرقەكانی دەرخستووە وڕەددی داوەتەوە، وەكو نكۆڵی كردنیان لە (عل) بەرزی الله عزوجل و علم و دابەزین و وسیفەتەكانی تر.
5- یەكێكی تر لەلایەنە گرنگەكانی ئەم كتێبە ئەوەیە ئاماژە بۆ هەندێك كتێب دەكات كە وەكو سەرچاوەی ڕەددانەوەكانی بەكاری هێناون، ئەو كتێبانە فەوتاون وبەدەستمان نەگەیشتوون، یان هێشتا چاپ نەكراون، بۆ نموونە: كتاب السنة لأبي الشیخ الأصبهاني، كتاب السنة للطبراني. بێجگەلە لەوانەش لەو كتێبەیدا شیخ الإسلام ئاماژەی بۆ كۆمەڵێكی تری زۆر لەسەرچاوەی گرنگ كردووە.
إحسان برهان الدین
15 صفر 1448- 29 تموز 2026
سوننەتەكانی منداڵی تازە لە دایكبوو
منداڵ كوڕ بێت یان كچ نیعمەتی الله یە و شایانی ئەوەیە سوپاسگومزاری الله ی لەسەر بكرێت، دەربڕینی هەر جۆرە بێزاری وخەمێك بەلەدایكبوونی كچ یش ئەوە عادەتێكی جاهیلییە، الله تعالی لە قورئاندا زەمی كردووە وپێویستە موسوڵمان خۆی لێی بەدوور بگرێت.
لێرەدا سەبارەت بەو سوننەتانەی جێگیر بوون و ئەوانەش كە جێگیر نەبوون لە مەسەلەی لەدایكبوونی منداڵ، بە كورتی و بەبەڵگەی كیتاب و سوننەت و لە ڕۆشنایی قسەی زانایاندا باسیان دەكەم:
1- سەرەتا پێویستە باوكان و دایكان سوپاسی الله تعالی بكەن لەسەر نیعمەتی ئەو منداڵەی كە پێیانی بەخشیوە، هەروەها لە الله تعالی بپارێێنەوە ئەو منداڵەیان بپارێزێت و بیخاتە سەر ڕێگای ڕاستی ئیسلام، بەڵگەی ئەمەش لە قورئان و لە سوننەتیشدا هاتووە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم ئەو كارەی بۆ حەسەن و حوسەینی كچەزای كردووە و فەرموویەتی باوكمان ئیبراهیم علیه السلام ئەو كارەی بۆ إسماعیل و إسحاق ی كوڕی كردووە : (كانَ النَّبيُّ صلَّى اللَّهُ عليهِ وسلَّمَ يعوِّذُ الحسنَ، والحُسَيْنَ، يقولُ: أَعوذ بِكَلماتِ اللَّهِ التَّامَّةِ، من كلِّ شيطانٍ وَهامَّةٍ، ومن كلِّ عينٍ لامَّةٍ، قالَ: وَكانَ أبونا إبراهيمُ يعوِّذُ بِها إسماعيلَ، وإسحاقَ أو قالَ: إسماعيلَ، ويعقوبَ) البخاري (3371)، وابن ماجه (3525)،
2- التحنیك: تەحنیك مەبەست لەوەیە بەشیرینییەكی كەم وەكو خورما نەرم بكرێتەوە یا هەنگوین، دەمی منداڵەكە شیرین بكرێت، ئەم كارە پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم بۆ منداڵی هەندێك لە هاوەڵان كردوویەتی، وەكو ئەبو موسای ئەشعەری دەگێڕێتەوە الله لێی ڕازی بێت فەرموویەتی: (وُلِدَ لي غُلامٌ فأتَيتُ به النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم فسَمَّاه إبراهيمَ، وحَنَّكَه بتَمرةٍ) البخاري (5467)، ومسلم (2145). واتە: ئەمشەو منداڵێكمان بوو، بردمە لای رسول الله صلی الله علیه و سلم وئەویش ناوینا إبراهیم و دەمی بەكەمێك خورما شیرین كرد.
تێبینی: هیچ كەسێك لەگەڵ رسول الله بەراورد ناكرێت و ئەو تەحنیكەی كە بۆ نموونە كەسێك خورمایەك بجوێت و دواتر كەمێكی بكاتە دەمی كۆرپەكەوە ئەوە تایبەت بووە بە رسول الله صلی الله علیه و سلم، مەبەست لەوە نییە وكەس نابێت وا تێبگات زاناو پیاوچاكێك خورماكە بجوێت و كەمێكی بكاتە دەمی منداڵەكەوە بەڵكو سوننەتەكە ئەوەیە هەركەسێك لە دەوروبەری ئەو منداڵە كارەكە بكەن ومەبەستەكە شیرینییەكەیە نەك كەسەكە.
3- ناونانی منداڵەكە بە ناوێكی جوان و شیاو: سوننەت وایە كە منداڵەكە لەدایك بوو، ناوێكی جوان و شیاوی لێ بنرێت كە منداڵەكە هەڵگری واتاكەی بێت، یان ئەو ناوە هاندەری بێت بەرەو چاكە و چاكەكاری، مەرجیش نییە ڕۆژی حەوتەم بێت چونكە ئەو فەرموودەی ڕۆژی حەوتەم بۆ ناونان دیاری دەكات صحیح نییە.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم فەرموویەتی: (إنَّ أحبَّ أسمائِكم إلى اللهِ عبدُ اللهِ وعبدُ الرحمنِ) مسلم (2132). مادام ناوی عبدالله و عبدالرحمن یش لەلای الله تعالی ناوێكی باش بن، كەواتە هەموو ناوێكی تر هەمان واتا بگەیەنێت هەر باش و جوانن، وەكو هەموو ناوەكانی الله عزوجل كە جێگیر بووبێت ناوی الله بن و وشەی (عبد) ی بخرێتە پێش و هەندێكیان بە بێ (عبد)یشی هەر درووستە.
هەروەها ناوی پێغەمبەران و هاوەڵان و ناوە قورئانییەكان و ناوی خێزانەكانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم و هەروەها ناوی زانا گەورەكان وموجاهیدان و هەموو ئەوانەی خزمەتیان بەدینی ئیسلام كردووە كارێكی باشە لەمنداڵ بنرێت بۆ ئەوەی شوێنپێیان هەڵبگرێت، یان هەرناوێكی ڕێك وپێك وشیاو كە واتاكەی ڕایت بێت و ڕوون بێت و سەیروسەمەرە ونامۆ نەبێت و منداڵەكە لە هەموو قۆناغەكانی تەمەنیدا بەشانازییەوە بتوانێت هەڵیبگرێت.
4- العقیقة: عەقیقة بەكوردی پێی ەوترێت گوێزەبانە یان حەوتم كە بەلای زۆرێك لە زانایانەوە سوننەتە و وەكو سوپاسگوزاری الله تعالی لەسەر نیعمەتی ئەو بەخشینی ئەو منداڵە ئەنجام دەدرێت، لە ڕۆژی حەوتەمی لە دایكبوونی منداڵەكەدا ئاژەڵێك سەرببڕدرێت .
سوننەت وایە ئەگەر منداڵەكە كوڕ بوو دوو مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، یەك مەڕیش هەر درووستە، ئەگەر كچیش بوو یەك مەڕی بۆ بكرێت بە عەقیقة، ئاژەڵەكانیش مەرج نییە هەر مەڕ بن بەڵكو هەموو ئەو ئاژەڵانەی بۆ قوربانی دەبن بۆ عەقیقەش هەر درووستن.
گوێزەبانە كۆمەڵێك زۆر فەرموودەی لەسەر هاتووە بەڵام هەمووی صحیح نییە وهەندێك لە فەرمودەكان قسە لەسەر سەنەدەكانیان هەیە و كۆمەڵێك زانای گەورەش گوێزەبانەیان بە سوننەت نەزانیوە، بەڵام زۆربەی زانایانی لەسەر ئەوەن كە سوننەتە.
5 - تاشینی سەری منداڵەكە و بەخشینی زیو بە كێشی تووكی سەری: سەبارەت بەم مەسەلە زانایان فەرموودەكانیان بە ضعیف داناوە و هیچ فەرموودەیەكی صحیح نەهاتووە پشتی پێ ببەسترێت، بۆیە كەس پیویست ناكات ئەو كارە بكات، بەتایبەتیش كە سەری منداڵ لە كاتی كۆرپەییدا زۆر ناسكە و بۆی هەیە بریندا ببێت، لەوەش گرنگتر ئەوەیە كە سوننەت نییە بۆیە پێویست ناكات ئەنجام بدرێت.
6- بانگدان بەگوێی ڕاستی منداڵەكە و قامەت كردن بە گوێی چەپیدا: ئەمەش بەهەمان شێوە هیچ بەڵگەیەكی صحیح ی لە سوننەتدا لەسەر نەهاتووە، ئەوەی كە هەیە هیچی بە سەنەدێكی صحیح جێگیر نەبووە، بۆیە ئەهلی عیلم لەوانەی بە تحیقیق و وردبوونەوە ناسراون فەرموویانە نە بانگدان و نە قامەت كردن بۆ مناڵی تازە لە دایكبوو سوننەت نین.
7- الختان: خەتەنە كردنی منداڵی كوڕ بە كۆدەنگی زانایان لەسەر بنەمای ئەو بەڵگانەی لە سوننەتدا هاتوون بە سوننەت دانراوە وكارێكی پێویستە، لە هەركاتێكی گونجاودا لە ڕووی تەندروستییەوە بۆ منداڵەكە سەلامەت بێت ئەنجام دەدرێت.
پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم وەكو لە سەحیحی بوخاری و موسلیمدا هاتووە فەرموویەتی: " خمس من الفطرة الختان والاستحداد ونتف الإبط وتقليم الأظفار وقص الشارب " . رواه البخاري ( 5550 ) ومسلم ( 257 ).
ئیرهیی له پێكهاتهی مرۆڤهكاندایه..بهڵام!
به شێوهیهكی گشتی حهسوودی یهكێكه له خراپترین ئهو نهخۆشیانهی تووشی دڵ و دهروون ودینی مرۆڤهكان دهبێت، ئهگهر به بهربهستی ئایینیش بهری نهگیردرێت قورسە بە هیچ بەربەستێكی تر ڕێگەی لێ بگیرێت و دواجاریش سهر له ههموو خراپه و تاوانێكهوه دهردهكات.
هاوكات ڕاستیهكی حاشا ههڵنهگره، جگه له پێغهمبهر صلی الله علیه وسلم ههموو كهسێك بهشێكی - ئەگەر كەمیش بێت - له ئێرهیی و حهسوودی تێدا هەیە، چونكه ئهو سیفهته له بنچینەوە لە سروشت و فیترهتی مرۆڤهكاندایه، یەكەمین تاوانیش لە ئاسماندا سەرپێچی فەرمانی الله ی پێ كرا تاوانی ئیبلیس بوو كاتێك حەسوودی بە ئادەم برد و وتی: ﴿ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ) الأعراف، الآية 12.
لەسەر زەویشدا یەكەمین تاوان ئەنجامدرا هەر حەسوودی بوو، لە نێوان كوڕەكانی ئادەم علیه السلام، كاتێك هابیل بەرایەكەی خۆی وت: ( لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ) المائدة:27. زاهیری قورئانیش دەروونەكانی بە چروكی و بە حەسوودی وەسف كردووە لە كاتێك الله عزوجل فەرموویەتی: ﴿وَأُحْضِرَتِ الْأَنفُسُ الشُّحَّ﴾ النساء: 128.
لەوانەیە هەر لەسەر ئەم بەڵگانەش بێت شیخ الإسلام ابن تیمیة بە ڕەحمەت لە مجموع الفتاوی فەرموویەتی: (ما خلا جسد من حسد، ولكن اللئيم يبديه، والكريم يخفيه) واتە هیچ كەسێك نییە بەدەر بێت بەشێك لە حەسوودی، بەڵام ئیتر ئەوەیە كەسی خراپەكار دەریدەبڕێت و چاكەكاریش دەیشارێتەوە.
كاتێك خزمێكت یان دراوسێ و هاوڕێیهكت - بگره له ههندێ حاڵهتی دەگمەندا برایهكیشت - له بوارێكدا پێشت دهكهوێت و له تۆ زیرەكتر و باشتر دەبێت، لەوانەیە له ناختهوه ئەگەر پێیشت ناخۆش نەبێت ئاواتەخواز بیت لەو دەستكەوتەیدا تۆ لە شوێنی ئەو بیت. مرۆڤ لهسهر خودی ئهو ههسته وهكو ههستێكی پهتی گوناهبار نهبیت، بەتایبەتی ئەگەر (غبطة) بێت ئەوەیان هەر درووستە كە ئاواتەخوازیت تۆیش لەو تایبەتمەندییە باشەت هەبێت بێ ئەوەی حەز بكەیت لەسەر ئەو كەسە لابچێت، جا وەكو هەستە خراپەكە چونكه كەسەكە به دهستی خۆی نییه و بەسروشتی خێری خۆی له خێری كهسانی تر - با نزیكیش بن - زیاتر مهبهسته، بۆیە بە خودی هەستەكە تاوانبار نابێت.
ئهوهی كه جیاوازییهكی تێدا ههبێت و ئهمەی باسمان كرد نەیگرێتەوە و وەكو (استثناء) بێت، باوك ودایكە، ئەوان هەرگیز حەسودی بەمنداڵی خۆیان نابەن، بەڵكو ههمیشه نهك تهنها به هەموو سهركهوتنێكیان دڵخۆشهن، ئاواتیان ئەوەیە لە خۆیشیان باشتر بن، چونكە لە بنچسنەوە ئەوان بەپارچەیەك لە خۆیان دەزانن.
أحمد شوقي كاتێك وەسفی میهرەبانی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم دەكات بە ئوممەتەكەی لە قەسیدە بەناوبانگەكەی الهمزیة دا، میهرەبانییەكەی بە میهرەبانی دایك و باوك دەچوێنیت و دەڵێت:
.(وَإِذا رَحِمتَ فَأَنتَ أُمٌّ أَو أَبٌ **** هَذانِ في الدُنيا هُما الرُحَماءُ) واتە كاتێك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنێت، هەروەكو باوك و دایك ڕەحم و بەزەیی دەنوێنیت، چونكە لە دونیادا میهرەبان و بەبەزەیی ڕاستەقینە ئەو دوانەن.
له حهسهنی بهسری دهگێڕنهوه - بهڕهحمهت بێت - كه فهرموویهتی: (لیس من ولد آدم إلا وخلق معه الحسد) واته: ههموو ئادهمیزادێك ئیرهیی لهگهڵدا درووست كراوه. ههندێ فهرموودهش لهم بارهوه دهگێڕنهوه به پێی دوورونزیكی له ئهسڵی بابهتهكه سهنهدهكانیان له نێوان سهحیح و حهسهن و لاوازدایه، لهوانهشهوه دهردهكهوێت كه ههموو مرۆڤهكان پشكێكیان له ئێرهیی تێدایه و بڕێك له حهسوودی له ناخیاندا بوونی ههیه، جگه له پێغهمبهر نهبێت صلی الله علیه وسلم دڵی له ئێرهیی پاك كراوهتهوه وهكو ئامادهكارییهك بۆ ههڵگرتنی پهیامی الله بۆ مرۆڤایهتی.
شایانی باسه ئهو ئیرهییه لهو سنوورهی باسمان كرد تهنها له سنووری كهسانی ئاسایی و سادهدا نییه، بهڵكو كهسانی پایهدارو خاوهن چاكهیش له قۆناغ و بازنهیهكدا تووشی دهبن، وهكو دایكمان عائیشه الله لێی ڕازی بێت فهرموویهتی ههستم به ئێرهیی كردووه بهرانبهر خهدیجه ڕهزای الله ی لێبێت به هۆی ستایشهكانی پێغهمبهر صلی الله علیه و سلم بۆ ئهو، له كاتێكدا خاتوو خەدیجە الله لێی ڕازی بێت له ژیانیشدا نهمابوو.
بە كورتی: ئهگهر ئهو ههستكردنه به ئیرهیی وا لە كەسەكە نهكات ستهم یان غهیبهت یان ههر سنوور بهزاندنێكی شهرعی ئهنجام بدات ومهسهلهكه تهنها ههستێك بێت له ناخیدا بوونی ههبێت، لهسهری گوناهبار نابێت وئاساییه و دهتوانی لهبهرانبهردا دوعای خێر بۆ ئهو كهسه بكات و ڕووبهڕووی ئهو ههسته خراپە پهتییه ببێتهوه به نزای چاكه به شێوهیهكی كردهیی و به هێزی خێرو چاكهی ناخی كاریگهری ههستی خراپهی بهشهكهی تری ناخی له ناوبدات.
واجبە هەموو موسوڵمانێك بیانزانێت وكاریان پێ بكات
يەكەم: الله تعالی درووستی كردووە وڕزق و ڕۆزیتی داوە و هەروا بەبێ بەرنامە لەم ژیانەدا بەجێی نەهێشتوویت خۆت چیت پێ باش بێت ئەوە بكەیت، بەڵكو پێغەمبەرێكی بۆ ڕەوانە كردوویت، هەركێ گوێڕایەڵی ببێت وبەحوكم وشەریعەتەكەی ئەو ڕازی بێت دەچێتە بەهەشت و هەركێ لە فەرمان و شەرعەكەی لابدات و یاخی ببێت دەچێتە دۆزەخ.
دووەم: الله تعالی بەهیچ شێوەیەك ڕازی نابێت لە عیبادەت كردنیدا شەریكی بۆ قەرار بدرێت، ئیتر ئەو شەریكە با پێغەمبەرێكی ڕەوانەكراو یان مەلائیكەتێكی پایەداریش بێت.
سێیەم : هەركێ تەوحیدی بۆ رب العالمین ئەنجامدا و گوێڕایەڵی بۆ رسول الله صلی الله علیه و سلم ڕاگەیاند، ئیتر بۆی نییە مەیل وخۆشەویستی بۆ دوژمنانی الله و پیغەمبەرەكەی هەبێت، ئەگەر ئەو نەیارانە نزیكترین كەسیش بن لەخۆیەوە،
