شاگەشكەی توركەكان بە محمد صلاح

توركەكان وەكو هەر گەلێكی تر تایبەتمەندی خۆیان هەیە، یەكێكیش لە سیفەت و تایبەتمەندی توركەكان ئەوەیە بەڕەگەزپەرستی و هەستیاری زۆر بەرانبەر بێگانە دەناسرێن، بەڵام وا دیارە ئەو سیفەتەیان لەگەڵ محمد صلاح دا پەك خستووە و لە مامەڵەیاندا لەگەڵ ئەو یاریزانە میسرییەدا چوونەتەوە سەر سیفەت و بیروباوەڕی باووباپیرە عوسمانییەكانیان.
عوسمانییەكان زۆر سیفەتی جوان و باشیان هەبووە لە ئازایی و غیرەت لەسەر دین، سەردەمانێكیش ڕووبەڕووی خاچپەرستان وسەفەوییەكان بوونەوە وزۆری نەمابوو ئەوروپا فەتح بكەن، بەڵام لەبەر ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی لە سەرەتای درووست بوونیان تاكو لەناوچوونی دەوڵەتەكەیان سەرەڕای ئەو لایەنە باشانەیان، وەكو بیروباوەڕ و دینداری دەوڵەتێكی سۆفی بوون و لەسەر بنەمای ئەفسانە و بیدعە و لادانی بیروباوەڕ درووست بووبوون، بۆیە دەوڵەتی عوسمانی وەكو گۆڕستانێكی گەورە دەردەكەوت، هەموو شارو گوند و كوێرە دێیەك دەبوو گۆڕێكی تێدا هەبێت و خەڵكی بەدەوریدا توافیان بكەن و داواو ئومێدەكانیان ئاراستەی مردووی ناو ئەو گۆڕە بكەن، بە كورتی ئەفسانە و پیرۆز كردنی قەبرو داروبەرد و ئاوو ئاسن وپارچەی جۆراوجۆر بەشێك بوو لە دین ودیندارییەكەیان، تەنانەت ئەگەر ناوچەیەك گۆڕێكی تێدا نەبوایە وەكو مەزارگە، خەڵكی خۆیان بە مەغدور دەزانی و زۆر جار دەجالێك خەوێكی بۆیان دەبینی و دەیوت لە خەومدا بینیم یان پێم وترا ئەم شوێنە قەبری پیاوچاكێكە و شاراوەتەوە! ئیتر خێرا گۆرێكیان لەو شوێنە ڕاست دەكردەوە و بینایەكیان لە سەرەی درووست دەكرد و لە هەموو لایەكەوە سەریان بۆی دەكردەوە دەبوو بە پەناگە و سەیرانگا.

بگەرێینەوە سەر باسەكەی خۆمان، محمد صلاح ی یاریزانی بەناوبانگی میسری دوای ئەوەی گرێبەستەكەی لە یانەی لیڤەرپولی ئینگلیزی تەواو بوو، بە گرێبەستێكی دوو ساڵی پەیوەندی بە یانەی طرابزون سبور ی توركییەوە كرد بە مووچەی نزیكەی یەك ملیۆن و وپێنج سەد هەزار یۆرۆی مانگانە، ئەوەی سەرنج ڕاكێش بوو بۆ خودی محمد صلاح یش، ئەو پێشوازییە مەزنە بوو لە فرۆكەخانە و دواتر لە یاریگای یانەكە كە بۆی كرا و تووشی شۆكی كرد.

لە ئێستادا وا دیارە توركەكان بەدەر لە سیفەتی ڕەگەزپەرستی و هەڵوێستی توند و هەستیارییان بەرانبەر بە بێگانە كە بەشێكی بەرچاویان بەوە دەناسرێن، وا دیارە چوونەتەوە سەر بیروباوەڕ و ئاكاری باپیرە گەورەكانیان لە عوسمانییەكان كە بە پیرۆزكردنی گۆڕ و داروبەردەوە هۆگر بوون و خۆشەویستیان بۆ محمد صلاح لە زێدەرەویدا قۆناغێكی سەیری بڕیوە .

لەماوەی ڕابردوودا محمد صلاح لە سەردانێكیدا بۆ باكوری ڕۆژهەڵاتی توركیا لە سەر تاوێرە بەردێك بەشێوازێكی دیاریكراو پشوویەكی داوە و كەمێك لەسەر ئەو بەردە دانیشتووە و وێنەیەكی لەسەری گرتووە، بەڵام لە ئێستادا ئەو بەردە پیرۆز كراوە و لە هەموو لایەكەوە سەردان دەكرێت و بەهەمان ئەو شێوەی ئەو یاریزانە لەسەری دانیشتووە لەسەری دادەنیشن و وێنەی لەسەر دەگرن، بەڵكو لە ئێستادا بە شیوەیەكی نافەرمی ناوی ئەو ناوچەشیان لە ویلایەتی طرابزۆن لە (Kürtdere Yaylası) گۆڕیوە بۆ (salsh yaylasi) واتە بەردەكەی صلاح.

كەناڵی الجزیرة لەسەر ئەو پرسە ڕاپۆرتێكی كردووە وتێدا دەردەكەوێت چۆن خەڵكی سەرەیان بۆ وێنە گرتن لەسەر ئەو بەردە گرتووە و خەڵكی دەڤەرەكەش خۆشی خۆیان دەردەبڕن و خەریكە تووشی گەشكە دەبن لەخۆشی ئەوەی سەربەرزی دانیشتنی محمد صلاح یان لەسەر ئەو تاوێرە بەردەی ناوچەكەیان پێ بڕاوە.
سەبارەت بە پیرۆز كردنی عوسمانییەكان بۆ گۆڕ و داروبەرد و تەنانەت تۆپ و چەك و زنجیر و زۆر شتی تر، دەتوانن كتێبی: الانحرافات العقدیە و العلمیة فی القرنین الثالث عشر و الرابع عشر الهجریین)ی الزهراني بخوێننەوە لەلایەكەوە لەو بیروباوەڕەی ئەوان تێدەگەن و لەلایەكی ترەوە لەم زێدەڕەوییەی ئیستای توركەكان لە محمد صلاح تێدەگەن.

لەم ڕۆژانەدا بەسەردانێكی خێرا و بۆ كارێكی تایبەتی خۆم سەردانێكی ئەنقەرەم كرد و لەوێ لە گەورەترین مزگەوتی ئەو شارەدا كە ناوی (Kocatepe Camii) چەند جارێك نوێژم كرد، مزگەوتەكە تاكو بڵێی گەورە و جوان و سەرنج ڕاكێش درووست كرابوو، بەڵام لە كاتی نوێژەكاندا لە ئەوپەڕی بێ نازیدا بوو، چەند كەسێكی كەم نوێژیان تێدا دەكرد و مەلاكەشی ئەوەندە بیدعەی لە پێش دەست پیكردنی نوێژ و لە دوای تەواوبوونی نوێژەكە ڕیز كردبوو، هەستت دەكرد جێگایەكە بۆ نمایشكردنی بیدعە و دەنگ خۆشی مامۆستا و بانگدەری مزگەوتەكە! پێم وابوو جیاوازی نێوان مزگەوتێك لەسەر سوننەت وشێوازی سەلەف لە عیبادەتدا ئاوەدان بكرێتەوە و ئەو مزگەوتەی لە ئەنقەرە باسی دەكەم، وەكو جیاوازی و دووری نێوان زەوی و ئەستێرەكان بوو.
عەرەب جوانیان وتووە: (لا یستقیم الظل والعود أعوج).

بیدعە لە چەند دێڕێكدا

1- بیدعە شێوازێكی داهێنراوە وەكو ئەوەی خاوەنەكەی مەبەستی ئەنجامدانی عیبادەت و كاری چاكەیە لەوە زیاتر كە لە شەریعەتدا هاتووە، یان هەموو داهێنانێكە لە ڕووی بیروباوەڕ و كردەوەو گوفتارەوە پێچەوانەی سوننەت بێت و لە سەردەمی پیغەمبەرایەتیدا  بوونی نەبووبێت.

2- بیدعە هەموو داهینانێكە مەبەست لێی عیبادەت و خۆ نزیك كردنەوە بێت لە رب العالمین، چی بە زیاد كردن بۆ دین یان بە كەم كردن لێی، بۆ نموونە ئاهەنگ گێڕان بە یادی لە دایكبونی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم، لەبەر ئەوەی نە پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم خۆی و نە هاوەڵانی و نە سەدە باشەكانی دوای ئەوان ئەو كارەیان نەكردووە، بۆیە ئەنجامدانی بیدعەیە.

3- بیدعە لە دیندا بە توندی قەدەغە كراوە  وهەڕەشەی سەخت لە ئەنجامدەرەكەی كراوە.  "من أحدث في أمرنا هذا ما ليس منه، فهو رد" رواه البخاري ومسلم. 

4- هەمو بیدعەیەك ئەگەر بەڕواڵەتیش باش بێت هەر خراپە و گومڕاییە ودەدرێتەوە بەسەر ئەنجامدەرەكەیدا: پێغەمبەر  صلى الله عليه وسلم فەرموویەتی: "وكل بدعة ضلالة، وكل ضلالة في النار" رواه النسائي .

5- هەموو بیدعەكان لە ڕووی خراپی وشاییستە بونی سزا هاوشێوە نین، بۆ نموونە بیدعەی عەقیدە وشێواندنی بیروباوەڕ جیاوازە لە بیدعەی عیبادەت، بەڵام دوا جار هەموو جۆرە بیدعەیەك لە دیندا هەر خراپە وداهێنەرو ئیش پێكەری هەر بە گومڕا ناوبراون..

6- بیدعە پرسەكانی دین وبیروباوەڕ وعیبادەت دەگرێتەوە، نەك داهێنانێكی دونیایی كە هیچ پەیوەندییەكی بە كاروباری دینەوە نەبێت.

7-  بیدعە پێچەوانەی سوننەتە و هیچ بیدعەیەك نابوژێتەوە مەگەر لەسەر حیسابی نەهێشتنی سوننەتێك نەبێت. هەموو بیدعەیەك خراپە با خاوەنەكەشی گومان ببات كە باشە،  عومەر الله لێی ڕازی بێت فەرمویەتی: (كلُ بدعةٍ ضلالةٍ، وإن رآها الناسُ حسنةً). أخرجه ابن بطة في الإبانة حديث (205) واللاكائي حديث (126).

8- بیدعە جۆرێكە لە تۆمەتباركردنی شەرع بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ  بە نوقسانی و  وەكو ئەوەی بەو بیدعە ئەو كەلێن ونوقسانییە پڕ بكرێتەوە. پێشەوا  مالك بن أنس رحمه الله فەرموویەتی: (مَن ابتدع في الإسلام بدعةً يراها حسنةً، فقد زعم أن محمداً صلى الله عليه وسلم خان الرسالة؛ لأن الله تعالى يقول: {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ}، فما لم يكن يومئذٍ ديناً فلا يكون اليوم ديناً). الاعتصام للشاطبي (1/64).

9- بیدعە لە دڵ و مێشكی هەركەسێكدا بڕوێت ئیتر  ئەو كەسە چێژ لە هیچ عیبادەت و كردەوەیەكی چاكە نابینیت تاكو لە گەڵ بیدعەیەكدا تێكەلی نەكات. بۆیە  سفيانُ الثوريُّ رحمه الله دەفەرموو: (البدعةُ أحبُّ إلى إبليس من المعصيةِ، المعصيةُ يُتاب منها والبدعةُ لا يُتابُ منها)  أخرجه اللالكائيُّ (1/132) والبغوي (1/216).

10- ئەوانەی بیدعە لەناو ئوممەتدا بڵاودەكەنەوە  وەكو ئەوەیە دژایەتیان بەرانبەر سوننەت ڕاگەیاندبێت، لە كارەكەیاندا  پشتیان بەستووە بە گومان و فەرموودەی لاوز و هەڵبەستراو وقسەی بێ بەڵگەی هەندێ زاناو وخراپ سوود وەرگرتن و شێواندنی بەڵگە ڕاستەكان.

11- سزای بەپەلەی بیدعەكار لەم دونیایەدا ئەوەیە بە بیدعەكەی دڵی خۆشە و بەرگری لێ دەكات و بە سوننەت دڵی توند دەبێت و جۆرە بەهانە دەدۆزێتەوە بۆ ڕەتكردنەوەی.

12- فەرموودەی (وكل بدعة ضلالة) رێگای لە هەموو كەسێك بڕیوەتەوە تا رۆژی قیامەت بڵێت بیدعە جۆری هەیە و دابەش دەبێت بۆ چاك وخراپ، بیدعە چاك وخراپی نییە، بەڵكو خراپ و خراپتری هەیە.
إحسان برهان الدین
7 ربيع الأول 1444
2022-10-3

چەند پرسیارێكی زانایان بۆ بیدعەكاران

1- ئایا پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم لە فەزڵ و گرنگی یادكردنەوە و ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی مەولیدی خۆی ئاگەدار بووە یان نا؟
ئەگەر دەڵێن بەلێ ئاگەدار بووە، كەواتە چۆن ئوممەتەكەی لەو خێرە گەورە ئاگەدار نەكردووەتەوە, لە كاتێكدا هیچ ڕێگایەكی خێر نەماوە نیشانیان نەدا!
ئەگەریش دەڵێن نەخێر ئاگەدار نەبووە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن دەكرێت ئێوە شارەزای دەرگایەكی خێروچاكە و عیبادەت ببن و رسول الله صلی الله علیه و ئاگادارى نەبێت؟!

2- ئایا لەدایكبوونی رسول الله صلی الله علیه و سلم گرنگترە یان ڕەاونەكردنی لەلایەن الله تعالى وەكو پێغەمبەر]ك بۆ هەموو عالەم،؟ ئەی كةواتە بۆچی بەو بۆنەوە ئاهەنگ ناگێڕن؟
ئایا ئەگەر فاتیمییە باتنییەكان و سوڵتان مظفری سۆفی ئەو بیدعەشیان دابهێنایە ئێستا وەكو چۆن لە مەولوود شەوێنیان كەوتن لەوەش شوێنیان دەكەوتن؟

3- بۆچی ناپلیۆن كە سەركردەیەكی گاور و داگیركەر و خاچ پەرست بووە لە میسردا ، سۆفییەكانی بانگ كرد و پارەی زۆری بۆ یادكردنەوەی مەولوود بۆیان خەرج كرد و بەخۆی وسەربازەكانی بەشداری ئاهەنگی سۆفییەكان وعەوامی خەڵكیان دەكرد، وەكو الجبرتي لە (عجائب الآثار)دا باسی دەكات؟ فەرەنسایەكی خاچ پەرست و داگیركەر ودوژمنی سەرسەختی ئیسلام بەرژەوەندی چی بوو لە هاوكاری خەڵكی میسردا بۆ بەردەوامیدان بە بۆنەی مەولوود؟

4- ئایا ئێوە لەمەسەلەی ئاهەنگگێڕانتان بە بۆنەی مەولوودەوە شوێنكەوتووی پێغەمبەرن صلی الله علیه و سلم؟
یان شوێنكەوتووی هاوەڵانن لێیان ڕازی بێت؟
یان نەخێر لەو كارەتاندا شوێنكەوتووی گومراكانی دەوڵەتی فاتیمی باتنین كە ئەوان كە ئەوان نەیارێكی سەرسەختی ئیسلام بوون، چونكە مەعلومە (المعز لدین الله الفاطمي) یەكەم كەس بوو لە مێژوودا ئەو بیدعەی لەگەڵ پێنج یادكردنەوەی تردا داهێنا، جێگیر بووە لە ڕووی مێژووییەوە هیچ كەسێك و هیچ كاتیك پێش ئەوان كەس ئەو یادەی زیندوو نەكردووەتەوە؟

5- مادام یادكردنەوەی مەولوود ئەوەندە كارێكی باش وخێرە، چۆن رسول الله صلی الله علیه و سلم ڕۆژی لە دایكبوونی خۆی دیاری نەكرد بۆمان و بۆچی ڕێنوێنی تەواوی نەكردین بۆ ئەوەی بە جوانترین و ڕاستترین شێوە لەو كارە باشەدا بەشدار بین و لە فەزڵ وچاكەكانی بەهرەمەند ببین؟
ئایا باس نەكردنی رسول الله بۆ ئەو مەسەلە مەعنای ئەوە نییە ئەگەر ئەم بیدعەیە كارێكی باش بوایە ئەم دەبوو رسو الله خۆی ڕێنوێنیمان بكات وهاوەڵانیش یەكەمین كەس بوون بە كردەیی ئەو ڕێنوێنییە بەرجەستە بكەن؟

6- ئایا رسول الله خۆی ولەدوای خۆی هاوەڵە بەڕێزەكانی، یان تابیعییەكان، یان هیچ كەسێك لە سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە، یان یەكێك لە پێشەوایانی چوار مەزهەبەكە، زانراوە ئاهەنگیان بەم بۆنەوە گێڕابێت، لە كاتێكدا كەس نییە ئەوەندی هاوەڵان الله لێیان ڕازی وسەلەف بەڕەحمەت بن دڵسۆز و شوێنكەوتووی رسول الله صلی الله علیه و سلم بن؟
دەنگونجێت خێرێك لە هاوەڵان وسێ سەدە خەیرییەكان شاراوە بێت ونەیارانی ئیسلام تاقمە گومراكان ڕێیان پی بردێت؟

7- دەپرسم: ئێوە و هاوەڵان و دایكانی ئیمانداران الله لێیان ڕازی بێت، كامتان پێغەمبەرتان زیاتر خۆشدەوێت وزیاتر شوێنكەوتووی ئەون؟
بێگومان ئەوان؟ باشە بۆچی ڕۆژێك لە ڕۆژان یادێكی لە دایكبوونیان نەكردووە لە كاتێكدا مێژوو هاوشێوەی دڵسۆزی و خۆشەویستی هاوەڵانی بۆ رسول الله صلی الله علیه و سلم هەرگیز نەبینیوە؟

8- ئایا نهێنی ئەو خاڵە هاوبەشانەی نێوان شیعە و ئەوانەی بە سوننە دەناسرێن چییە لەمەسەلەی ئاهەنگگێڕان بەمەولوود؟ بۆچی لەم بابەتە زۆر كۆكن وموو ناچێتە بەینیانەوە؟ ئایا لەبەر ئەوەی ئەوان خاوەنی بیرۆكەی بیدعەی مەولوود بوونە بۆ یەكمجار و زۆر بیدعەی تریش یان ڕاستی ئەو نهێنییە چییە؟

9- ئایا ئەو هەموو خواردن و گۆشت و شیرینی و ئاهەنگ و گۆرانی ومۆسیقا و تیكەڵی ژنان وپیاوان وئەنجامدانی زۆر مونكەرات لەو بۆنەیەدا كە لەسەردەمانی ڕابردوودا وەكو سەرچاوەكانی مێژوو باسی دەكەن ڕوویداوە پاڵنەری ڕاستەقینەی پەرەپێدانی ئەو بۆنەیە نەبوونە؟
بەوواتایەكی تر: ئایا ئەگەر مەولوود ئەو ئیمتیازاتانەی تێدا نەبوایە و تەنها بۆ نموونە بریتی بوایە لە نوێژكردن، یان دەرس و دەور و خوێندنی ژیاننامەی رسول الله صلی الله علیه و سلم، یان خەتم كردنی قورئان، یان خوێندنەوەی كتێبەكانی سوننەت، ئایا ئەگەر وابوایە ئێوە بڵێن ئەوسا و ئێستاش ئەو بۆنە ئاوها گرنگی پێ دەدرا و جەماوەری زۆر دەبوو؟؟

10 - بۆچی چەند سەد ساڵێك دوای مردنی رسول الله صلی الله علیه وسلم كەس لەو ئەممەتە بەرفراوانە لە بیری ئەوەدا نەبوو ئەو یادە زیندوو بكاتەوە؟
ئینجا كاتێكیش دوای چەندین سەدە لە وەفاتی رسول الله صلی الله علیه وسلم كەسێك هات ئەو بیدعەیەی داهێنا دەوڵەتەكەی نموونەی دژایەتی ئیسلام بوو، تەنانەت یەكێك لە شاازییەكانی صلاح الدین الأیوبي و كارە باشەكانی ئەوەبوو دەوڵەتی فاتمییەكانی لەناو برد كە ئەوان یەكەمین كەس بوون لەبەر هۆكاری سیاسی و ڕاگرتنی دڵی خەڵكی بۆ لای خۆیان ئەو بۆنەیان داهێنا وخواردن و خەڵات و ئاهەنگیان بۆی دابین كرد بۆ ئەوەی عەوامی خەڵك پێوەی وابەستە بن؟

11- ئایا زانیوتانە هەندێ لەسەرچاوەكانی مێژوو بەتایبەتی كتێبی (المدخل)ی ابن الحاج باسی مونكەرات و شەرمەزاری وا دەكات لەو ئاهەنگانەی لە سەردەمانی زوو بە بۆنەی مەولوودەوە كراوە موسوڵمان شەرم لە باس كردنی دەكات.

12 - بۆچی لە زۆربەی وڵاتاندا لە كاتێكدا حكومەتەكان عەلمانین و حوكم بەشەریعەت ناكەن، دەبینی گرنگی زۆر بە ئاهەنگگێڕان بە یادی لە دایكبوونی رسول الله صلی الله علیهو سلم دەدەن و پارەی بۆ تەرخان دەكەن و سەرانی دەولەت و خەڵكی گرنگی وڵات بەشداری ئەو بۆنانە دەكەن؟ ئەبێت حیكمەتی ئەوە چی بێت خۆیان حوكم بە ئیسلام ناكەن بەڵام لەم مەسەلەدا مەبەستیانە لەكاتی خۆیدا ڕاگەیاندنەكانی دەخەنە خزمەت وئاهەنگی شكۆداری بۆ دەكەن ئایا هۆكاری ئەوە خۆشەویستییانە بۆ رسول الله و بۆ شەریعەتەكەی ئەی كەواتە بۆ زۆربەی شەریعەتی ئیسلامیان پەكخستووە و كاری پێ ناكەن؟

13- پرسیار زۆرە لەم بارەوە بەڵام بەم پرسیارە كۆتاییان پی دەهێنم:
ئایا زۆربەی زۆری ئەوانەی لەم بۆنەیە بەشداری دەكەن، ئەوەی لەسەردەمانی كۆن و لە ئێستاشدا: زیاتر ئەهلی دونیاو رابواردنن، یان خواناس و ئەهلی عیبادەت ؟
ئایا زۆربەیان عەوام و نەشارەزان لە شەرع و لە عەقیدە، یان خاوەن زانست و عەقیدە پاكن ودەستیان بە سوننەتەوە گرتووە؟
ئایا زۆرینەی بەشداربوان لە ڕابردوو لە ئێستاشدا ناوەڕۆكی ئاهەنگەكان وەكو كۆبوونەوەكە و خواردن و خواردنەوەو شیرینی وپاقلاوە و كەناڵەكانی ڕاگەیاندن و ئەو شتانە سەرنجیان رادەكێشێت بۆ ئەو بۆنەیە یان شوێنكەوتنی سوننەتی رسول الله وحوكم كردن بەشەریعەتەكەی ؟

چەند ڕاستییەكی باسنەكراو دەربارەی مەولوود

دەربارەی ئاهەنگی مەولوود، چەند ڕاستییەك لێرەدا دەخەینەڕوو، لەوانەیە زۆر كەس نەیزانن:

1- 12ی ڕەبیع الأول لە ڕووی مێژووییەوە و بە پێی وردبوونەوەی زانایان و مێژوونووسان، جێگیر نەبووە كە ڕۆژی لە دایكبوونی رسول الله بێتﷺ، بەڵكو ئەوە بۆچوونێكە لەناو كۆمەڵە بۆچوونێكی مێژووساندا وڕای پەسەندیش نییە، لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی ئەسڵەن بەرواری میلادی رسول اللهﷺ دیار نییە.
زانایان و مێژوونووسان لە كتێبەكانیاندا سەبارەت بەڕۆژی میلادی رسول اللهﷺ جیاوازی زۆریان تێدایە لە نێوان: 2، 8، 9، 10، 12، 17، 22ی ربیع الأول دا، بەڵكو هەندێكیان دەڵێن ئەسڵەن لە مانگی ربیع الأول لە دایك نەبووە و لە مانگی رمضان لەدایكبووە، ئەم بۆچوونانەش زانای ناودارو گەورە خاوەندارێتی دەكەن وەكو: محمد بن اسحق و الواقدي و ابن عبدالبر وابن حزم وزانای تر.

2- لەسەر ڕای پەسەندی زانایان ڕۆژی 12ی ربیع الأول
ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە ﷺ نەك ڕۆژی لە دایكبوونی! زۆرێك لە زانایان و مێژوونووسانی وەكو ابن إسحاق، وابن جرير الطبري، وابن كثير وزۆری تر لەگەڵ ئەوەن ئەو ڕۆژە ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە.
سەبارەت بەڕۆژی 12ی ربیع الأول كەمترین كۆدەنگی زانایان و مێژوونووسانی لەسەرە كە بەرواری لە دایكبوونەكە بێت، بەڵام لەبەر ئەوەی كاتی خۆی فاتمییە ڕافیزەكان، یان ڕاستتر بڵێن عوبەیدییە باتنییەكان ئەو بیدعەیان داهێنا، كاتێك ویستیان بیكەن بە بۆنە و جەژنێك ساڵانە یاد بكرێتەوە دەبوو بەروارێك هەڵبژێرن، ئەهلی بیدەعیش لە هەموو لایەكی دونیا لەبەر ئەوەی بەو جەژنە ڕازی بوون ئیتر لەسەر ئەو بەروارە بڕیار درا.

3 - یادكردنەوەی ئەم بۆنەیە لەسەردەمی رسول اللهﷺ خۆیدا بوونی نەبووە، لەسەردەمی خولەفای ڕاشیدین و لەسەردەمی تابیعین و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە بوونی نەبووە، لە چەندین سەدەی دوای ئەوانیش هەر بوونی نەبووە!
بەڵكو وەكو المقریزي لە كتێبی (المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار) ومێژوونووسانی دوای ئەویش دەڵێن: یەكەم كەس لە دوای 600 ساڵ لە وەفاتی رسول اللهﷺ لەسەر ئاستی دەوڵەت ئەم بۆنەیەی داهێنا وەكو یادكردنەوە و دەربڕینی خۆشی وشادی و وەكو جەژن مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، بەناو خەلیفەیەكی دەوڵەتی فاطمی بوو ئەویش (المعز لدین الله الفاطمي) بووە، كە بەزاهیر بە شیعە وبەڕافیزە دەناسرا، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو كەسێكی باطني و ئیسماعیلی بووە و خۆی ودەوڵەتەكەشی نەیارێكی سەرسەختی ئیسلام بوون.
جا بیری لێ بكەنەوە یادێك هاوەڵان و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە نەیان كردبێت، بەڵكو سەرەتا ودەستپێكی ئەو بیدعەیە دەسەڵاتدارێكی گومڕا و ئەهلی بیدەع و خراپەكار دایهێنابێت، ئەبێت چ خێروچاكەیەكی لێ چاوەڕوان بكرێت؟

4 - ڕاستییەكی تر ئەوەیە پێشەوایانی چوار مەزهەبەكە ( أبو حنیفة - مالك - الشافعي- أحمد) كە بەدرێژایی مێژوو ئیعتیباری زۆریان لەلای موسوڵمانان هەبووە وهەیە بە ئێستاشەوە و تەقلید دەكرێن ولە هەموو سەردەمێكدا بە ملیۆنان لە موسوڵمانان لە بابەتەكانی فقه دا خۆیان بە شوێنكەوتووی ئەوان دەزانن، هەرگیز باسی ئەو مەسەلەیان نەكردووە و بەیەك وشەیش باسی مەشروعییەتی ئاهەنگ گێڕانیان بە بۆنەی لە دایكبوونی رسول اللهﷺ نەكردووە.

5 - ئەم فاتمییانە كە بەدرۆ خۆیان دابووە پاڵ ئالوبەیت ولەڕاستیدا خۆیان عوبەیدی بوون ولە دژی خیلافەتی عەبباسی وەستابوونەوە وخەڵكی زۆر ڕقیان لێیان بوو، جا هاتن جەهل و هۆگربوونی خەڵكییان بە بیدعەوە قۆستەوە و ئەم بۆنەیان بۆ ڕاگرتنی دڵیان و ڕابواردنیان درووست كرد، هاوكات بۆ ئەوەش كە بیر لە شۆرش لە دژیان نەكەنەوە.

6 - عوبەیدییەكان بۆ خۆ نزیككردنەوە لە خەڵكی، چەندین بۆنەی تریان درووست كردبوو ساڵانە ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرا وخەڵكیان پێوەی سەرقاڵ دەكرد و دیاردەكانی خۆشی و شادی و دابەش كردنی خواردن و شیرینی زۆر و تیكەڵبوونی پیاوان وژنان و ئاهەنگی گۆرانی و مۆسیقاژەنین و زۆر شتی ناشەرعی تر وای كردبوو عەوامەكان زۆر بەو ئاهەنگ و بۆنانە خۆشحاڵ دەبوون.

7 - ابن كثیر لە ڕووداوەكانی ساڵی (630)كۆچی لە باسی سوڵتان مظفر كوكبري دەڵێت ئاهەنگێكی زۆر گەورەی بەیادی مەولودەوە لە مانگی ربیع الأول دەگێڕا دە هەزار مریشك و پێنج هەزار سەر ئاژەڵی برژاو وسی هەزار قاپ شیرینی بەو بۆنەیەوە بۆ خەڵكی پێشكەش دەكرد.
ئینجا دەڵێت ئاهەنگ و سەماع واتە گۆرانی وئاوازی بۆ سۆفییەكان ساز دەكرد و بەخۆیشی لەگەڵیاندا سەمای دەكرد وبەو بۆنەوە پارەو خەڵاتی زۆری بە سۆفییەكان دەبەخشی.

8 - فاتمییەكان نزیكەی دوو سەدە پێش سوڵتان مظفر ی سۆفی ئەو یادەیان زیندوو كردووەتەوە و داهێنەری یەكەمی ئەو یادە بوون، ئەوەش كە هەندێك دەڵێن ئەو یەكەم كەس بووە ئەو یادەی داهێناوە وا نییە، بەڵام تێكەڵبوونەكە لەوەدا درووست بووە كە موزەفەری سۆفی یەكەم كەس بووە كە ئاهەنگێكی زۆر گەورە بەو بۆنەیە لەناوچەی موسڵ وئەو دەڤەرانە ئەنجام بدات كە ئەو كاتە لە دونیادا دەنگی داوەتەوە و ساڵانە سەدان هەزار سەر ئاژەڵ و مانگاو و مریشكی سووركراوە و شیرینی زۆر و پارەی زۆری بەو بۆنەوە دابەش كردووە، كەس پێش ئەو دیاردە سەرنجڕاكێش وخەڵاتانەی بەو یادەوە دانەبەش نەكردووە ولەو ڕووەوە وتراوە یەكەم كەس بووە، ئەگینا فاتمییەكان كە شیعە یان باطني و اسماعیلی بونە ئەوان داهێنەری یەكەمن وەكو سەرچاوەكان باسی دەكەن.

9- فاتمییەكان تەنها مەولودی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم یان دانەهێنا، بەڵكو شەش بۆنەی هاوشێوەی تریان لەگەڵ ئەو بۆنەیە داهێنا:
مەولودی پێغەمبەر ﷺ
مەولودی علي بن أبي طالب
مەولوودی فاطمة الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسن بن علي الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسين بن علي رضي الله عنهما.
مەولوودی الخليفة الحاضر. واتە مەولودی ئەو خەلیفەی لەو كاتەدا حوكمی فاتمییەكانی دەكرد.
هەموویشی بۆ خۆ نزیككردنەوە بووە لە عەوامی خەڵكی وبەهۆی بارودۆخی سیاسی لاری خۆیانەوە بووە كە ویستوویانە بەو شێوە ڕاستی بكەنەوە، ئەگینا فاتمییەكان دوژمنی دینی ئیسلام و موسوڵمانان بوون، یەكێك لە كارە مەزنەكانی سوڵتان صلاح الدین الأیوبي ش ئەوە بوو ئەو دەوڵەتەی ڕووخاند و كۆتایی پێهێنان.

10 - لە كتێبی (الخطط التوفيقية الجديدة لمصر القاهرة) ی مێژوونووس علي مبارك هاتووە تاكو كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەمی میلادی، لە كاتی ئاهەنگەكانی زیندوو كردنەوەی یادی لە دایكبوونی پێغەمبەر ﷺ ولە دایكبوونی حسین الله لێی ڕازی بێت، چالاكییەك هەبوو لە میسر پێی دەوترا (الدوسة) واتە: شێلان، بریتی بوو لەوەی شێخی تەریقەتی السعدیة سواری ئەسپەكەی دەبوو، دەروێشەكانیشی بە ڕیز پاڵ دەكەوتن و ئەویش بە ئەسپەكەی بەسەریاندا دەڕۆیی و دەیانی شێلا! ئەم چالاكییە دڕندانە بۆ سەردەمانێك جۆرێك بوو لە دەربڕینی دڵسۆزی و خۆشەویستی بۆ پێغەمبەرﷺ .

11 - لە كتێبی (عجائب الآثار) كە بە (تاریخ الجبرتي) دەناسرێت لە ڕووداوەكانی ربيع الأول 1213 هـ ( آب 1798 م) هاتووە، لەو كاتەی ناپلیۆن میسری داگیركرد بۆ ماوەیەك بە هۆكاری سیاسی و ئابووری ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی لەدایكبوونی رسول اللهﷺ لە میسر ڕاگیرا، ئەمەش وای كرد ناپلیۆن كە سەركردەی شاڵاوەكو بوو بۆ سەر میسر، بنێرێت بەدوای شەیخی البكري كە سۆفیەكی گەورەو ناوادری ئەو سەردەمە بووە ولێی بپرسێت بۆچی ئەو ئاهەنگەتان ڕاگرتووە؟
ئەویش وتی بەهۆی تێكچوونی بارودۆخ و خراپ بوونی بازاڕەكانەوە. بەڵام ناپلیۆن وتی دەبێت ئەو یادكردنەوە دەست پێ بكەنەوە! ئئینجا 300 ڕیالی فەرەنسی پێدا كە پارەیەكی زۆری ئەو سەردەمە بووە و ئەویش ئاهەنگی گێڕا و سەرچاوە عەرەبی و فەرەنسییەكانیش باس لەوە دەكەن سەربازە فەرەنسییەكان ئامادەی ئەو ئاهەنگانە دەبوون و خودی ناپلیۆن یش لە 21 اب 1798 دەعوەت لەشەوی كۆتایی ئاهەنگەكاندا دەعوەت كراوە و ئامادە بووە،

12 - ئەو مونكەر وتاوان و خراپەكاری و ئیسرافەی لە ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی مەولووددا كراوە و لە كتێبەكانی مێژوودا باس كراون زۆر شۆكهێنەرن، لە كاتێكدا دەبوو ئەم بیدعەی مەولوودە بۆنەیەك بوایە بۆ یادكردنەوەی خاوەن بۆنەكە كە رسول الله یە صلی الله علیه وسلم، كەچی ئەگەر ئەوەش كرابێت ئەڵبەتە بەبیدعەیەكی زۆرەوە، لە هەمان كاتدا و لە پەراوێزی ئەوەدا خراپەكاری و زێدەڕەوی و ڕابواردن و بەدڕەوەشتی زۆری تێدا كراوە، ئەوەش وای كردووە لە هەموو سەدەو سەردەمەكاندا عەوامی خەڵك بە ئەوپەڕی تامەزرۆیی چاوەڕوانی ئەو یادە بكەن، لە دیارترین ئەو زێدەڕەوی و تاوانانە:
- ئامادە كردنی خواردن و گۆشت و شیرینی زۆر لە لایان فاتمییە ڕافیزەكان و سوڵتان موزەفەری سۆفی و عوسمانییەكان كە ئەوانیش شەیدای زیندوو كردنەوەی هەموو بیدعەیەك بوون و تاكو سەردەمی دوای ئەوانیش و بگرە تاكو ئێستاش لە گەڵ هەندێك جیاوازی میكانیزمەكاندا.
- تێكەڵ بوونی ژنان و پیاوان و گەنجی لوسكە (مردان) كە ئەوە دیاردەیەكی ناشەرعی و ناشیرینی بەرچاوی ئەو مەولوودانە بووە ونەفس و نزم و خراپەكارەكان بە ئاواتییەوە بوون و سەیركردنی پیاوان بۆ ژنان كە ابن الحاج لە كتێبی (المدخل) باسی هەندێكی لەو مونكەراتانە كردووە .
- سەما كردن وخۆبادان و كۆڕی سەماعی سۆفییەكان كە مەبەست پێی گۆرانییە و بەكارهێنانی ئامێری مۆسیقا و بەكرێگرتنی گۆرانیبێژان و هەندێ جار سوڵتان موزەفەر خۆیشی لە سەماكردنی سۆفییەكاندا بەشداری دەكرد، بەشێك لەم باسانە الفاكهاني لە كتێبی (المورد في عمل المولد) باسی كردووە.
- تەنانەت ابن الحاج باسی ئەوە دەكات ئەو گۆرانیبێژانەی دەهێنران بۆ گۆرانی وتن لەو یادەدا دەنگی خۆیان وەكو ئافرەت ناسك دەكردەوە و جوڵەی ناشیرینیان دەكرد و فیتنەیان لەناو خەڵكیدا درووست دەكرد.
- بەڵكو أبو المحاسن يوسف بن قزغلي لە ڕووداوەكانی ساڵی سنة 790ك باسی ئەوە دەكات هەندێ جار عارەق خواردنەوە و دەستدرێژی سێكسیشی تێدەكەوت چونكە لە هەموو جۆرێكی كۆمەڵگا ئامادەی دەبوون.
- سەبارەت بەو زێدەڕەوی و ئیسرافەش كە لەو بۆنەیەدا دەكرا كتێبەكانی مێژوو زانیاری زۆر سەیر باس دەكەن، بۆ نموونە سبط ابن الجوزي و ابن كثیر ومێژوونووسی تر دەگێڕنەوە بەهەزاران مەڕ و مانگا سەردەبڕدرا و دەیان هەزار مریشكیسورەوەكراو ئامادە دەكرا و هەزاران سفرەی خواردن ڕادەخرا و پارەی زۆر بەسەر سۆفی و خەڵكی تردا دابەش دەكرا.

13- لە ڕاستیدا بیدعەی مەولوود وەكو ابن الحاج لە كتێبی: (المدخل إلى تنمية الأعمال بتحسين النيات والتنبيه على كثير من البدع المحدثة والعوائد المنتحلة) كە بە المدخل دەناسرێت وبەشێكی بەرچاوی لە مونكەراتی ئەو مەولوودانە باسكردووە، هیچ كاتێك بۆ بەرز ڕاگرتنی قەدرو پلەوپایەی رسول الله صلی الله علیه وسلم وسوننەتەكەی نەبووە، بەڵكو لە درێژایی مێژوودا وەرزێك بووە بۆ چەسپاندنی بیدعە ودوورخستنەوەی خەڵكی لە سوننەت، لەگەڵ ئەوە و لە پاڵیشیدا وەرزێك بووە بۆ ڕابواردن و خۆش خواردن و یاری كردن بووە و وەكو ڤیستیڤاڵێكی ڕابواردن و كات بەسەر بردن بووە تاكو ئەوەی وەرزێك بێت بۆ عیبادەت.
ئەوەشی لە خوێندنەوەی كتێبەكانی مێژوو لەم بارەوە بۆم دەركەوتووە ئەو بەشەش كە گوایە عیبادەت بووە، زیاتر بریتی بووە لە خوێندنەوەی هەندێ شیعر و كتێبی گوماناوی و پڕ لە بیدعە ولادان وحەدیسی مەوضوع وەكو كتێبی دلائل الخیرات و قەسیدەی بوردەی البوصیري وشتی لەو شێوە.