ڕەخنەی زانایان لە (غلوّ)ی بوصیري لە قەسیدەی (البردة)دا
سەرەتا باشترە كورتەیەك دەربارەی خاوەنی قەسیدەكە بخەینەڕوو، ناوى (محمد بن سعيد بن حماد الصنهاجي البوصيري)يه، له ساڵى 608 ك له بوسيرى سهر به شارى بهنى سوێف له ميسر له دايكبووه و له ساڵى 696 ك له ئهسكهندهرييه له تهمهنى ههشتاو حهوت ساڵيدا وهفاتى كردووه.
البوصیري زانا نییە و بهوه نهناسراوه له ئههلى عيلم بوو بێت، بهڵكو تەنها شاعيرێك بووه، هەندێ جاریش ناوی ئەم البوصیري یه لەگەڵ البوصیري یەكی تر تێكهڵ دەكرێت كە دوو كەسایەتی جیاوازن، چونكە ئهوەى تر زانايه و فهرموودهناسهو دانهرى كتيبى " زوائد ابن ماجه " يه ، ناوى (أحمد بن أبي بكر الكناني) يه و له قوتابييهكانى فەرموودەناسی بەناوبانگ ابن حجر العسقلاني بووه.
البوصیری بانگهشهى ئهوهی دەكرد گوایە نهخۆش بووهو له خهويدا ئهم قهسيدهى بۆ پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم وتووه و ئهويش عهباكهى خۆى كردووهته شانى و باش بووهتهوه، زانایانیش پرسیویانە چۆن پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم بهو ههموو شیرك دانانە بۆ الله ڕازى دهبێت كە لە بوردەدا هاتووە؟
البوصیري شاعيرێكى زۆر به ناوبانگه له بوارى مهدحى پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم و لەو بوارەدا كۆمهڵه هۆنراوهيهكى ههيه دیارترین و بەناوبانگترینیان ئەم قەسیدەیە كە لێرە باسی دەكەین بە ناوی "الكواكب الدرية في مدح خير البرية" بەڵام زیاتر ناوبانگی به (البردة) دهركردووه، لای خۆیشمان بە (مولاي صلي) دەناسرێت، هۆنراوەكە بريتييه له (160) بهيت و دهست پێ دهكات به:
أَمِـنْ تذكّر جيـرانٍ بذي سلم *** مزجتَ دمـعًا جرى من مقلـة بدم
بەیتێكی مەشهوریشی تێدایە لە دوای خوێندنەوەی چەند بەیتێكی قەسیدەكە دووبارە دەكرێتەوە:
مولاي صل وسلم دائما أبدا *** على حبيبك خير الخلق كلهم
بوردە وهكو هۆنراوه له ڕووى عاتيفى و هونهرى و مهرجهكانى تۆكمهيى شيعرەوە، هۆنراوەیەكی تۆكمە وپڕ لە ڕەوانبێژی وعاتیفە وسهرنج ڕاكێشە، هەر بۆیە شاعيراني دواى خۆى بهردهوام لاساييان كردووهتهوه و شوێن پێيان ههڵگرتووه، بۆ نموونه ئهحمهد شهوقى له قهسيدهى (نهج البردة) و ههروهها دهيان شاعيرى تر (معارضة)یان كردووە و لاساييان كردووهته، كتێبێكی زۆریش هەم لە مەدح و هەم لە زەم وڕەخنەی ئەو قەسیدە نووسراوە.
البوصيري له هۆنراوهى بوردهكەیدا كهوتووهته كۆمهڵێك ههڵهى گهوره له زيادهڕەوی و(غلو) له وهسفى پێغهمبهردا صلى الله عليه وسلم و به ڕاى زۆرێك له زانا متمانه پێكراوهكان كهوتووهته بازنەی شيرك وئەو سنوورەی بەزاندووە، ههر بۆيه ههندێك له زانايان حوكمى تونديان ههيه دهربارهى بوردهو دانهرهكهى.
زانايان لهو 160 بهيته بەلای كەمەوە (16) بهيتيان وهكو ڕهخنهى عەقەدی توند ئاڕاستهى البوصيري كردووه، ديارترينی ئەوزانایانەش كه ڕهخنهيان لێ گرتووه:
1. محمد بن علي الشوكاني ،له كتێبى: " الدرّ النضيد في إخلاص كلمة التوحيد " .
2- لێكدهرهوان و ڕاڤهكارانى كتێبى:" كتاب التوحيد الذي هو حق الله علی العبید " ى شێخ محمد بن عبد الوهاب ، وهكو (سليمان بن عبد الله بن محمد بن عبد الوهاب) له كتێبى: " تيسير العزيز الحميد " ، و(عبد الرحمن بن حسن بن محمد بن عبد الوهاب) له كتێبى: " فتح المجيد " ههروهها ابن عثيمين له " القول المفيد " ، و( صالح آل الشيخ) له كتێبى: " التمهيد في شرح كتاب التوحيد " و زۆرى تريش.
3- (عبد الله بن عبد الرحمن أبا بطين) له ڕهددانهوهى بورده كتێبێكى نووسيوه به ناونيشانى: " الرد على البردة " .
3- (محمود شكري الألوسي) له كتێبى: " غاية الأماني في الرد على النبهاني "
4- صالح الفوزان له كتێبى " إعانة المستفيد بشرح كتاب التوحيد "
5-. عبد البديع صقر ،له كتێبى" نقد البردة مع الرد والتصحيح " .
7. محمد جميل زينو ،له كتێبى " معلومات مهمة عن الدين " .
8. دكتور عبد العزيز آل عبد اللطيف له وتاريكيدا له گۆڤارى " البيان " ژماره
(139) به ناونيشانى " قوادح عقدية في بردة البوصيري " .
9. عبد الرؤوف محمد عثمان له كتێبى " محبة الرسول بين الاتباع والابتداع " .
10. سليمان بن عبد العزيز الفريجي له وتارێكيدا له گۆڤارى " البيان " ژماره 139 ، به ناونيشانى " مظاهر الغلو في قصائد المديح النبوي " .
11. علوي السقاف ، له " قراءة في بردة البوصيري وشعره "
زۆرێكيش له زانا هاوچهرخهكان به تايبهتى ئهوانهى وڵاتی سعوديه لهبهر ئهو ههموو زيادهڕهوى و شيركهى لەو قەسیدەدا هەیە، چاپ كردن و فرۆشتنى ئهو قهسيدهيه به حهرام ئهزانن، زاناى تريش ههن تهنها ئهوانهيان بهلاوه جێگاى ڕهددانهوهيه كه زيادهڕهوى تێدايه، چونكه قهسيدهكه واتاى جوان و قسهى شهرعى وتێكنەگیراو لەگەڵ عەقیدەشی زۆر تێدايه.
زيادهڕهوى زۆر دهربارى ئهم هۆنراوهيهى بوسيرى له لاى ههندێك لهسۆفييهكان - نهك ههموويان - ئهنجام دهدرێت، لهوانه: بۆ خوێندنهوهى هۆنراوهكه دهستنوێژ دهگرن و ڕوو له قيبله دهكهن و نابێت له سهروبۆرى وشهكان ههڵه بكرێت و پێويسته خوێنهر بيريشى لاى بێت له كاتى خوێندنهوهيداو له سهر مردوو دهيخوێنن له كاتى بهڕێخستنى بهرهو گۆڕستان و دهڵێن ههر بهیتێكى بۆ شتێك باشه و..زۆر شتى تريش.
ئهمانهى خوارهوه ههندێكن لهو دێڕه شيعرانهى بورده كه لەلایان زانایانەوە ڕهخنهيان ئاڕاسته كراوه:
1- يَا أَكْرَمَ الخَلقِ مَا لي مَن أَلُوذُ به * * * سِواكَ عند حُلولِ الحَادِثِ العَممِ
واته: ئهى بهخشندهترين كهسێك الله درووستى كردبێت، كهسم نييه له كاتى ڕووداوى ناخۆشدا پهناى پێ ببهم له تۆ زياتر.
ئهمهش هاواركردنه به غهيرى الله و دهچێته بابهتى شیركەوە:(وَلَا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ ۖ فَإِن فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِّنَ الظَّالِمِينَ ) یونس:106..
2- فإنَّ مِن جُودِك الدُّنيا وضَرَّتها * * * ومِن عُلومِك عِلمَ اللَّوحِ والقَلَمِ
واته: دونيا و قيامهتيش بهشێكه له بهخشندهيى تۆ، زانستى لهوح و قهلهميش ئەویش هەر بهشێكه له زانستهكانت.
ئهمهش به ڕاى زانايان جۆرێكه له بهدرۆ خستنهوهى قورئان كه تێيدا هاتووه:
( وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَىٰ )اللیل:13. يان وهكو له فهرموودهدا هاتووه: { لا تطروني كما أطرت النصارى ابن مريم، فإنما أنا عبد، فقولوا عبد الله ورسوله } رواه البخاري.
3- مَا ساَمَني الدهرُ ضَيمًا واستجرتُ به * * * إلا ونلت جواراً منه لم يُضَم
ولا الْتمستُ غِنَى الدَّارينِ مِن يَدِه * * * إلَّا التمستُ النَّدى مِن خَيرِ مُسْتَلمِ
واته: ههر كاتێك ڕۆژگار نههامهتييهكى بهسهر هێنابيتم و هاوارم به پێغهمبهر صلى لله عليه وسلم كردبێت،به هانامهوه هاتووه.
به زۆر ئايهت بهرپهرچدراوهتهوه، وهكو:{ وإن يمسسك الله بضر فلا كاشف له إلا هو } [الأنعام: 17]. يان به فهرموودهكهى پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم:{ إذا سألت فأسأل الله وإذا استعنت فاستعن بالله } رواه الترمذي وقال حسن صحيح.
4- فإن لي منه ذمة بتسميتي محمداً * * * وهو أوفى الخلق بالذمم
واته: پهيمانێكم لاى پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم ههيه لهبهر ئهوهى ناوم موحهممهده كه بچمه بهههشتهوه.
بهرپهرچ دراوهتهوه بهوهى ئهو قسه ڕاست نييهو چهندين كهس له بنچينهدا باوهڕيان به الله و به ئيسلام نييه و ناويشيان موحهممهده.ئينجا پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم به فاتيمهى كچى رالله لێی ڕازی بێت فهرموويهتى:{ سليني من مالي ما شِئْتِ، لا أُغني عنك من الله شيئاً } رواه البخاري.
5- لعل رحمة ربي حين يقسمها * * * تأتي على حسب العصيان في القسم
واته:لهوانهيه ڕهحمهتى الله كاتێك دابهشى دهكات، به پێى ئهوه بێت تاچهند ياخى بوويته و سوێندهكانت به جێ هێناوه،
ئهمهش پێچهوانهى فهرموودهى خواى گهورهيه:{ إن رحمت الله قريب من المحسنين } [الأعراف:56] .
6 - وكيف تدعو إلى الدنيا ضرورة من * * * لولاه لم تخرج الدنيا من العدم
واته: چۆن پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم پێويستى به دونيا ئهبيت، كه دونيا له پێناو ئهو درووست بووه.
لهمهشدا به چهندين ئايهت ڕهددراوهتهوه ، وهكو:{ وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون } [الذاريات: 56].
7- أقسمت بالقمر المنشق إن له * * * من قلبه نسبة مبرورة القسم
لێرهشدا بووسيرى سوێندى به مانگ و به پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم خواردووه.
له كاتێكدا له فهرمودهدا هاتووه:{ من حلف بغير الله فقد أشرك } حديث صحيح رواه أحمد.
8- لو ناسبتْ قدرَه آياتُه عِظَماَ * * * أحيا اسمه حين يُدعى دَارِسَ الرِمَمِ
واته: ئهگهر ئهو موعجيزانه شاييستهى پلهو پايهى پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم بوونايه، ئهوا ئهوانهى كه چهند ساڵه مردوون بانگى بكردنايه ههلدهستانهوه. واته: پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم موعجيزهى شاييستهى خۆى وهرنهگرتووه.
زانايان فهرموويانه: ئهم وتهيهى بوسيرى ڕاست نييه و بوختانه، چونكه پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم موعجيزهى شاييستهى خۆى وهرگرتووه له پهروهردگارهوه.
9- فاق النبيين في خَلق وفي خُلُق * * * ولم يدانوه في علم ولا كرم
وكلهم من رسول الله ملتمس * * * غرفاً من البحر أو رشفاً من الديم
لهم دوو بهيتهشدا ههمان شيوه كهوتووهته نێو زيادهڕهوى كه دهڵێت: پێغهمبهرانى پێش پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم ههموويان داواو تكايان له ئهوه..ههروهها ئهوه ڕێڕهوى سۆفييه زۆر تهندرهوهكانه وهكو حهللاج كه پێى وايه پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم ڕوناكييهكى ئهزهلى ههيه له پێش ئهوهى دونيا درووست بێت.
10- دَع مــا ادَّعَتهُ النَّصارَى في نَبِيِّهِـمِ * * *واحكُمْ بما شِئتَ مَدحًا فيه واحتَكِـمِ
واته: واز لهو قسانهى گاورهكان بهێنه دهربارهى پێغهمبهرهكهيان كردوويانه وكردوویانە بە پەروەردگار، جگه لهوه ههر چۆن ستايشى پيغهمبهر صلى الله عليه وسلم دهكهيت بيكه، ئهم قسهش ههڵهيهكى گهورهيه چونكه جگه لهقسهى ئهوان شيرك و لادان زۆره.
11- لا طِيبَ يَعــدِلُ تُرْبًا ضَمَّ أَعظُمَهُ * * * طُوبى لـمُنتَشِـقٍ منـــه ومُـلتَثِـمِ
لهم بهيتهدا بوسيرى دهڵێت: هيچ بۆنێكى خۆش نييه بگاته ئهو خۆڵهى كه ئێسكهكانى پێغهمبهرى صلى الله عليه وسلم له خۆگرتووه، ئينجا دهڵێت: خۆشبهختى بۆ ئهو كهسهى بۆنى ئهو خاكه دهكات و ماچى دهكات.
ئهم زيادهڕهويشه له شيركهوه سهردهردهكات و ماچ كردنى گۆڕى پيغهمبهر صلى الله عليه وسلم و بۆنكردنى جائيز نييه.
12- ولا التمست غنى الدارين من يده * * *إلا استلمت الندى من خير مستلم
واته: ههركاتێك داواى دهوڵهمهندييم له ههردوو دونيا كردبێت له پێغهمبهر صلى الله عليه وسلم دهستم كهوتووه.الله تعالی فهرموويهتى:" ومَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ " [النحل : 53] ، وقال - سبحانه - : " فَابْتَغُوا عِندَ اللَّهِ الرِّزْقَ واعْبُدُوهُ " العنكبوت : 17.
13 - إن لم تكن في معادي آخذاً بيدي *** فضـلاً وإلا فقــل يـا زلـة القــــدم
واته: یا رسول الله صلى الله عليه وسلم، ئهگهر تۆ له ڕۆژى قيامهتدا فريام نهكهويت و دهستم نهگريت ئيتر بڵێ پێم خليسكاوهو تياچوومه.
لهم بارهشهوه ڕهخنهى لێ گيراوه كه باسى الله تعالی ی نهكردووهو تهنها پێغهمبهرى صلی الله علیه و سلم به فرياگوزار زانيوه.
ئەڵبەتە ڕهخنه له زۆر بهيتى تريش له قهسيدهكهدا گيراوه، لهوانهى كه به زهقى وڕاستەوخۆ یان بە شارەوەیی و بەناڕاستەوخۆ سەرپێچی دەقەكانی قورئان و سوننەتی تێدایە.
لهكۆتاييشدا، وهكو لهسهرهتاى بابهتهكهش ئاماژهم پێدا، دهڵێم:
قهسيدهى (البردة) ئەگەر ئهو چهند دێڕهى باسمان كرد و هەندێ دێڕی تریش كە باسمان نەكردووە لێرە، كە البوصیري سنوورى عهقيدهى تێيدا بهزاندووه و(غلو)ی كردووە ، ئەگەر ئەوانەی تێدا نەبوایە بەڕاستی هۆنراوهيهكى زۆر جوان و كاريگهرهو پڕه له سۆزو وخۆشهويستى و ڕەوانبێژی و دانايى و واتاى باش، بهڵام مهخابن، ئهو قسه و ستايشه باشانهى بهو سنوور بهزاندنانه تێكداوهو زۆر لە موسوڵمانيش كه شارهزاى عهقيدهى ئيسلامى ن، به هۆى ئهو ههموو لادان و زيادهڕهوى و (غلو) وه البوصیري له بوردەكەیدا كردوويهتى، له ترسى بەزاندنی سنوورەكانی تەوحید ناتوانن واتا باشەكانیشی بخوێننەوه ولێی وەربگرن .