چەند ڕاستییەكی باسنەكراو دەربارەی مەولوود

دەربارەی ئاهەنگی مەولوود، چەند ڕاستییەك لێرەدا دەخەینەڕوو، لەوانەیە زۆر كەس نەیزانن:

1- 12ی ڕەبیع الأول لە ڕووی مێژووییەوە و بە پێی وردبوونەوەی زانایان و مێژوونووسان، جێگیر نەبووە كە ڕۆژی لە دایكبوونی رسول الله بێتﷺ، بەڵكو ئەوە بۆچوونێكە لەناو كۆمەڵە بۆچوونێكی مێژووساندا وڕای پەسەندیش نییە، لەبەر حیكمەتێكی ئیلاهی ئەسڵەن بەرواری میلادی رسول اللهﷺ دیار نییە.
زانایان و مێژوونووسان لە كتێبەكانیاندا سەبارەت بەڕۆژی میلادی رسول اللهﷺ جیاوازی زۆریان تێدایە لە نێوان: 2، 8، 9، 10، 12، 17، 22ی ربیع الأول دا، بەڵكو هەندێكیان دەڵێن ئەسڵەن لە مانگی ربیع الأول لە دایك نەبووە و لە مانگی رمضان لەدایكبووە، ئەم بۆچوونانەش زانای ناودارو گەورە خاوەندارێتی دەكەن وەكو: محمد بن اسحق و الواقدي و ابن عبدالبر وابن حزم وزانای تر.

2- لەسەر ڕای پەسەندی زانایان ڕۆژی 12ی ربیع الأول
ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە ﷺ نەك ڕۆژی لە دایكبوونی! زۆرێك لە زانایان و مێژوونووسانی وەكو ابن إسحاق، وابن جرير الطبري، وابن كثير وزۆری تر لەگەڵ ئەوەن ئەو ڕۆژە ڕۆژی وەفاتی پێغەمبەرە.
سەبارەت بەڕۆژی 12ی ربیع الأول كەمترین كۆدەنگی زانایان و مێژوونووسانی لەسەرە كە بەرواری لە دایكبوونەكە بێت، بەڵام لەبەر ئەوەی كاتی خۆی فاتمییە ڕافیزەكان، یان ڕاستتر بڵێن عوبەیدییە باتنییەكان ئەو بیدعەیان داهێنا، كاتێك ویستیان بیكەن بە بۆنە و جەژنێك ساڵانە یاد بكرێتەوە دەبوو بەروارێك هەڵبژێرن، ئەهلی بیدەعیش لە هەموو لایەكی دونیا لەبەر ئەوەی بەو جەژنە ڕازی بوون ئیتر لەسەر ئەو بەروارە بڕیار درا.

3 - یادكردنەوەی ئەم بۆنەیە لەسەردەمی رسول اللهﷺ خۆیدا بوونی نەبووە، لەسەردەمی خولەفای ڕاشیدین و لەسەردەمی تابیعین و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە بوونی نەبووە، لە چەندین سەدەی دوای ئەوانیش هەر بوونی نەبووە!
بەڵكو وەكو المقریزي لە كتێبی (المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار) ومێژوونووسانی دوای ئەویش دەڵێن: یەكەم كەس لە دوای 600 ساڵ لە وەفاتی رسول اللهﷺ لەسەر ئاستی دەوڵەت ئەم بۆنەیەی داهێنا وەكو یادكردنەوە و دەربڕینی خۆشی وشادی و وەكو جەژن مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت، بەناو خەلیفەیەكی دەوڵەتی فاطمی بوو ئەویش (المعز لدین الله الفاطمي) بووە، كە بەزاهیر بە شیعە وبەڕافیزە دەناسرا، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو كەسێكی باطني و ئیسماعیلی بووە و خۆی ودەوڵەتەكەشی نەیارێكی سەرسەختی ئیسلام بوون.
جا بیری لێ بكەنەوە یادێك هاوەڵان و سەلەفی چاكی ئەم ئوممەتە نەیان كردبێت، بەڵكو سەرەتا ودەستپێكی ئەو بیدعەیە دەسەڵاتدارێكی گومڕا و ئەهلی بیدەع و خراپەكار دایهێنابێت، ئەبێت چ خێروچاكەیەكی لێ چاوەڕوان بكرێت؟

4 - ڕاستییەكی تر ئەوەیە پێشەوایانی چوار مەزهەبەكە ( أبو حنیفة - مالك - الشافعي- أحمد) كە بەدرێژایی مێژوو ئیعتیباری زۆریان لەلای موسوڵمانان هەبووە وهەیە بە ئێستاشەوە و تەقلید دەكرێن ولە هەموو سەردەمێكدا بە ملیۆنان لە موسوڵمانان لە بابەتەكانی فقه دا خۆیان بە شوێنكەوتووی ئەوان دەزانن، هەرگیز باسی ئەو مەسەلەیان نەكردووە و بەیەك وشەیش باسی مەشروعییەتی ئاهەنگ گێڕانیان بە بۆنەی لە دایكبوونی رسول اللهﷺ نەكردووە.

5 - ئەم فاتمییانە كە بەدرۆ خۆیان دابووە پاڵ ئالوبەیت ولەڕاستیدا خۆیان عوبەیدی بوون ولە دژی خیلافەتی عەبباسی وەستابوونەوە وخەڵكی زۆر ڕقیان لێیان بوو، جا هاتن جەهل و هۆگربوونی خەڵكییان بە بیدعەوە قۆستەوە و ئەم بۆنەیان بۆ ڕاگرتنی دڵیان و ڕابواردنیان درووست كرد، هاوكات بۆ ئەوەش كە بیر لە شۆرش لە دژیان نەكەنەوە.

6 - عوبەیدییەكان بۆ خۆ نزیككردنەوە لە خەڵكی، چەندین بۆنەی تریان درووست كردبوو ساڵانە ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرا وخەڵكیان پێوەی سەرقاڵ دەكرد و دیاردەكانی خۆشی و شادی و دابەش كردنی خواردن و شیرینی زۆر و تیكەڵبوونی پیاوان وژنان و ئاهەنگی گۆرانی و مۆسیقاژەنین و زۆر شتی ناشەرعی تر وای كردبوو عەوامەكان زۆر بەو ئاهەنگ و بۆنانە خۆشحاڵ دەبوون.

7 - ابن كثیر لە ڕووداوەكانی ساڵی (630)كۆچی لە باسی سوڵتان مظفر كوكبري دەڵێت ئاهەنگێكی زۆر گەورەی بەیادی مەولودەوە لە مانگی ربیع الأول دەگێڕا دە هەزار مریشك و پێنج هەزار سەر ئاژەڵی برژاو وسی هەزار قاپ شیرینی بەو بۆنەیەوە بۆ خەڵكی پێشكەش دەكرد.
ئینجا دەڵێت ئاهەنگ و سەماع واتە گۆرانی وئاوازی بۆ سۆفییەكان ساز دەكرد و بەخۆیشی لەگەڵیاندا سەمای دەكرد وبەو بۆنەوە پارەو خەڵاتی زۆری بە سۆفییەكان دەبەخشی.

8 - فاتمییەكان نزیكەی دوو سەدە پێش سوڵتان مظفر ی سۆفی ئەو یادەیان زیندوو كردووەتەوە و داهێنەری یەكەمی ئەو یادە بوون، ئەوەش كە هەندێك دەڵێن ئەو یەكەم كەس بووە ئەو یادەی داهێناوە وا نییە، بەڵام تێكەڵبوونەكە لەوەدا درووست بووە كە موزەفەری سۆفی یەكەم كەس بووە كە ئاهەنگێكی زۆر گەورە بەو بۆنەیە لەناوچەی موسڵ وئەو دەڤەرانە ئەنجام بدات كە ئەو كاتە لە دونیادا دەنگی داوەتەوە و ساڵانە سەدان هەزار سەر ئاژەڵ و مانگاو و مریشكی سووركراوە و شیرینی زۆر و پارەی زۆری بەو بۆنەوە دابەش كردووە، كەس پێش ئەو دیاردە سەرنجڕاكێش وخەڵاتانەی بەو یادەوە دانەبەش نەكردووە ولەو ڕووەوە وتراوە یەكەم كەس بووە، ئەگینا فاتمییەكان كە شیعە یان باطني و اسماعیلی بونە ئەوان داهێنەری یەكەمن وەكو سەرچاوەكان باسی دەكەن.

9- فاتمییەكان تەنها مەولودی پێغەمبەر صلی الله علیه و سلم یان دانەهێنا، بەڵكو شەش بۆنەی هاوشێوەی تریان لەگەڵ ئەو بۆنەیە داهێنا:
مەولودی پێغەمبەر ﷺ
مەولودی علي بن أبي طالب
مەولوودی فاطمة الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسن بن علي الله لێی ڕازی بێت.
مەولوودی الحسين بن علي رضي الله عنهما.
مەولوودی الخليفة الحاضر. واتە مەولودی ئەو خەلیفەی لەو كاتەدا حوكمی فاتمییەكانی دەكرد.
هەموویشی بۆ خۆ نزیككردنەوە بووە لە عەوامی خەڵكی وبەهۆی بارودۆخی سیاسی لاری خۆیانەوە بووە كە ویستوویانە بەو شێوە ڕاستی بكەنەوە، ئەگینا فاتمییەكان دوژمنی دینی ئیسلام و موسوڵمانان بوون، یەكێك لە كارە مەزنەكانی سوڵتان صلاح الدین الأیوبي ش ئەوە بوو ئەو دەوڵەتەی ڕووخاند و كۆتایی پێهێنان.

10 - لە كتێبی (الخطط التوفيقية الجديدة لمصر القاهرة) ی مێژوونووس علي مبارك هاتووە تاكو كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەمی میلادی، لە كاتی ئاهەنگەكانی زیندوو كردنەوەی یادی لە دایكبوونی پێغەمبەر ﷺ ولە دایكبوونی حسین الله لێی ڕازی بێت، چالاكییەك هەبوو لە میسر پێی دەوترا (الدوسة) واتە: شێلان، بریتی بوو لەوەی شێخی تەریقەتی السعدیة سواری ئەسپەكەی دەبوو، دەروێشەكانیشی بە ڕیز پاڵ دەكەوتن و ئەویش بە ئەسپەكەی بەسەریاندا دەڕۆیی و دەیانی شێلا! ئەم چالاكییە دڕندانە بۆ سەردەمانێك جۆرێك بوو لە دەربڕینی دڵسۆزی و خۆشەویستی بۆ پێغەمبەرﷺ .

11 - لە كتێبی (عجائب الآثار) كە بە (تاریخ الجبرتي) دەناسرێت لە ڕووداوەكانی ربيع الأول 1213 هـ ( آب 1798 م) هاتووە، لەو كاتەی ناپلیۆن میسری داگیركرد بۆ ماوەیەك بە هۆكاری سیاسی و ئابووری ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی لەدایكبوونی رسول اللهﷺ لە میسر ڕاگیرا، ئەمەش وای كرد ناپلیۆن كە سەركردەی شاڵاوەكو بوو بۆ سەر میسر، بنێرێت بەدوای شەیخی البكري كە سۆفیەكی گەورەو ناوادری ئەو سەردەمە بووە ولێی بپرسێت بۆچی ئەو ئاهەنگەتان ڕاگرتووە؟
ئەویش وتی بەهۆی تێكچوونی بارودۆخ و خراپ بوونی بازاڕەكانەوە. بەڵام ناپلیۆن وتی دەبێت ئەو یادكردنەوە دەست پێ بكەنەوە! ئئینجا 300 ڕیالی فەرەنسی پێدا كە پارەیەكی زۆری ئەو سەردەمە بووە و ئەویش ئاهەنگی گێڕا و سەرچاوە عەرەبی و فەرەنسییەكانیش باس لەوە دەكەن سەربازە فەرەنسییەكان ئامادەی ئەو ئاهەنگانە دەبوون و خودی ناپلیۆن یش لە 21 اب 1798 دەعوەت لەشەوی كۆتایی ئاهەنگەكاندا دەعوەت كراوە و ئامادە بووە،

12 - ئەو مونكەر وتاوان و خراپەكاری و ئیسرافەی لە ئاهەنگەكانی یادكردنەوەی مەولووددا كراوە و لە كتێبەكانی مێژوودا باس كراون زۆر شۆكهێنەرن، لە كاتێكدا دەبوو ئەم بیدعەی مەولوودە بۆنەیەك بوایە بۆ یادكردنەوەی خاوەن بۆنەكە كە رسول الله یە صلی الله علیه وسلم، كەچی ئەگەر ئەوەش كرابێت ئەڵبەتە بەبیدعەیەكی زۆرەوە، لە هەمان كاتدا و لە پەراوێزی ئەوەدا خراپەكاری و زێدەڕەوی و ڕابواردن و بەدڕەوەشتی زۆری تێدا كراوە، ئەوەش وای كردووە لە هەموو سەدەو سەردەمەكاندا عەوامی خەڵك بە ئەوپەڕی تامەزرۆیی چاوەڕوانی ئەو یادە بكەن، لە دیارترین ئەو زێدەڕەوی و تاوانانە:
- ئامادە كردنی خواردن و گۆشت و شیرینی زۆر لە لایان فاتمییە ڕافیزەكان و سوڵتان موزەفەری سۆفی و عوسمانییەكان كە ئەوانیش شەیدای زیندوو كردنەوەی هەموو بیدعەیەك بوون و تاكو سەردەمی دوای ئەوانیش و بگرە تاكو ئێستاش لە گەڵ هەندێك جیاوازی میكانیزمەكاندا.
- تێكەڵ بوونی ژنان و پیاوان و گەنجی لوسكە (مردان) كە ئەوە دیاردەیەكی ناشەرعی و ناشیرینی بەرچاوی ئەو مەولوودانە بووە ونەفس و نزم و خراپەكارەكان بە ئاواتییەوە بوون و سەیركردنی پیاوان بۆ ژنان كە ابن الحاج لە كتێبی (المدخل) باسی هەندێكی لەو مونكەراتانە كردووە .
- سەما كردن وخۆبادان و كۆڕی سەماعی سۆفییەكان كە مەبەست پێی گۆرانییە و بەكارهێنانی ئامێری مۆسیقا و بەكرێگرتنی گۆرانیبێژان و هەندێ جار سوڵتان موزەفەر خۆیشی لە سەماكردنی سۆفییەكاندا بەشداری دەكرد، بەشێك لەم باسانە الفاكهاني لە كتێبی (المورد في عمل المولد) باسی كردووە.
- تەنانەت ابن الحاج باسی ئەوە دەكات ئەو گۆرانیبێژانەی دەهێنران بۆ گۆرانی وتن لەو یادەدا دەنگی خۆیان وەكو ئافرەت ناسك دەكردەوە و جوڵەی ناشیرینیان دەكرد و فیتنەیان لەناو خەڵكیدا درووست دەكرد.
- بەڵكو أبو المحاسن يوسف بن قزغلي لە ڕووداوەكانی ساڵی سنة 790ك باسی ئەوە دەكات هەندێ جار عارەق خواردنەوە و دەستدرێژی سێكسیشی تێدەكەوت چونكە لە هەموو جۆرێكی كۆمەڵگا ئامادەی دەبوون.
- سەبارەت بەو زێدەڕەوی و ئیسرافەش كە لەو بۆنەیەدا دەكرا كتێبەكانی مێژوو زانیاری زۆر سەیر باس دەكەن، بۆ نموونە سبط ابن الجوزي و ابن كثیر ومێژوونووسی تر دەگێڕنەوە بەهەزاران مەڕ و مانگا سەردەبڕدرا و دەیان هەزار مریشكیسورەوەكراو ئامادە دەكرا و هەزاران سفرەی خواردن ڕادەخرا و پارەی زۆر بەسەر سۆفی و خەڵكی تردا دابەش دەكرا.

13- لە ڕاستیدا بیدعەی مەولوود وەكو ابن الحاج لە كتێبی: (المدخل إلى تنمية الأعمال بتحسين النيات والتنبيه على كثير من البدع المحدثة والعوائد المنتحلة) كە بە المدخل دەناسرێت وبەشێكی بەرچاوی لە مونكەراتی ئەو مەولوودانە باسكردووە، هیچ كاتێك بۆ بەرز ڕاگرتنی قەدرو پلەوپایەی رسول الله صلی الله علیه وسلم وسوننەتەكەی نەبووە، بەڵكو لە درێژایی مێژوودا وەرزێك بووە بۆ چەسپاندنی بیدعە ودوورخستنەوەی خەڵكی لە سوننەت، لەگەڵ ئەوە و لە پاڵیشیدا وەرزێك بووە بۆ ڕابواردن و خۆش خواردن و یاری كردن بووە و وەكو ڤیستیڤاڵێكی ڕابواردن و كات بەسەر بردن بووە تاكو ئەوەی وەرزێك بێت بۆ عیبادەت.
ئەوەشی لە خوێندنەوەی كتێبەكانی مێژوو لەم بارەوە بۆم دەركەوتووە ئەو بەشەش كە گوایە عیبادەت بووە، زیاتر بریتی بووە لە خوێندنەوەی هەندێ شیعر و كتێبی گوماناوی و پڕ لە بیدعە ولادان وحەدیسی مەوضوع وەكو كتێبی دلائل الخیرات و قەسیدەی بوردەی البوصیري وشتی لەو شێوە.